Làm rõ mối liên hệ giữa dầu đậu nành và nguy cơ béo phì

Dầu đậu nành, loại dầu được sử dụng rộng rãi trong bếp ăn gia đình và thực phẩm chế biến tại Hoa Kỳ, có thể góp phần gây béo phì; ít nhất là ở chuột thông qua một cơ chế mà các nhà khoa học mới bắt đầu hiểu rõ hơn.

Trong thí nghiệm tại Đại học California, Riverside (UCR) hầu hết chuột được cho ăn chế độ giàu chất béo từ dầu đậu nành đều tăng cân đáng kể. Tuy nhiên, một nhóm chuột biến đổi gen lại không tăng cân, dù ăn cùng chế độ. Những con chuột này mang phiên bản hơi khác của một loại protein ở gan – HNF4α; có vai trò điều hòa hàng trăm gene liên quan đến chuyển hóa chất béo. Protein này cũng ảnh hưởng đến cách cơ thể xử lý axit linoleic, thành phần chính của dầu đậu nành.

Nhà khoc học Sonia Deol tại Đại học California cho biết: “Đây có thể là bước đầu tiên giúp giải thích vì sao một số người tăng cân dễ dàng hơn khi ăn nhiều dầu đậu nành”. Nghiên cứu đã được công bố trên tạp chí Lipid Research. 

Ở người, cả hai dạng của protein HNF4α đều tồn tại, nhưng dạng thay thế chỉ xuất hiện trong điều kiện đặc biệt như bệnh mạn tính, nhịn ăn kéo dài hoặc gan nhiễm mỡ do rượu. Điều này, cùng với sự khác biệt về tuổi, giới tính, thuốc men và di truyền, có thể khiến một số người dễ bị ảnh hưởng bởi dầu đậu nành hơn những người khác. Nghiên cứu mới dựa trên kết quả trước đó của UCR, vốn từng chỉ ra dầu đậu nành gây tăng cân nhiều hơn dầu dừa.  

Giáo sư Frances Sladek giải thích: “Chúng tôi biết từ năm 2015 rằng dầu đậu nành có khả năng gây béo cao hơn dầu dừa. Nhưng giờ chúng tôi có bằng chứng rõ ràng hơn rằng vấn đề không chỉ nằm ở bản thân dầu hay axit linoleic, mà ở những gì chất béo này biến đổi thành bên trong cơ thể”.

Axit linoleic được cơ thể chuyển hóa thành các oxylipin; những phân tử liên quan đến viêm và tích tụ mỡ. Khi tiêu thụ quá nhiều axit linoleic, lượng oxylipin tăng lên, góp phần thúc đẩy béo phì. Chuột biến đổi gen trong nghiên cứu có số lượng oxylipin thấp hơn nhiều và gan khỏe mạnh hơn, dù ăn cùng chế độ giàu dầu đậu nành như chuột thường. Chúng cũng có khả năng hoạt động ty thể tốt hơn; một yếu tố có thể giúp giải thích khả năng "kháng tăng cân".

Nhóm nghiên cứu xác định rằng một số loại oxylipin được tạo ra từ axit linoleic và axit alpha-linolenic (cũng có trong dầu đậu nành) là yếu tố cần thiết để chuột thường tăng cân. Tuy nhiên, chuột biến đổi gen ăn chế độ ít chất béo cũng có mức oxylipin cao nhưng không bị béo phì, cho thấy chỉ riêng việc oxylipin tăng không đủ gây tăng cân còn cần thêm các yếu tố chuyển hóa khác.

Phân tích sâu hơn cho thấy hai nhóm enzym chịu trách nhiệm chuyển axit linoleic thành oxylipin giảm mạnh ở chuột biến đổi gen. Điều quan trọng là những enzym này tồn tại ở mọi loài động vật có vú, bao gồm con người, và mức độ của chúng có thể khác nhau tùy thuộc vào di truyền, chế độ ăn uống, thuốc men và các yếu tố khác. Đáng chú ý, chỉ mức oxylipin trong gan, chứ không phải trong máu, mới liên quan đến trọng lượng cơ thể; nghĩa là xét nghiệm máu thông thường có thể không phát hiện sớm những thay đổi chuyển hóa do chế độ ăn.

Tiêu thụ dầu đậu nành tại Mỹ đã tăng gấp 5 lần trong thế kỷ qua, từ khoảng 2% tổng calo lên gần 10% hiện nay. Dù đậu nành là nguồn protein thực vật tốt và dầu của nó không chứa cholesterol, việc tiêu thụ quá mức axit linoleic, đặc biệt từ thực phẩm siêu chế biến, có thể góp phần gây rối loạn chuyển hóa. Nghiên cứu cũng phát hiện rằng dầu đậu nành có thể làm tăng cholesterol ở chuột, dù bản thân dầu không chứa cholesterol. 

Nhóm nghiên cứu đang tiếp tục tìm hiểu cơ chế oxylipin gây tăng cân và liệu các loại dầu giàu axit linoleic khác như dầu ngô, hướng dương, cây rum cũng có tác động tương tự.

Giáo sư Sladek nói: “Dầu đậu nành không phải là thứ ‘độc hại’. Nhưng chúng ta đang tiêu thụ nó với lượng vượt quá khả năng thích ứng của cơ thể. Dù chưa có kế hoạch thử nghiệm trên người, nhóm nghiên cứu hy vọng kết quả này sẽ giúp định hướng các chính sách dinh dưỡng trong tương lai”.

Đ.T.V (NASTIS), theo https://medicalxpress.com/news, 1/2026