Tại Khu rừng Đại Tây Dương (Atlantic Forest) đang bị thu hẹp nhanh chóng, muỗi đang thích nghi với môi trường do con người chi phối. Các nhà khoa học phát hiện rằng nhiều loài muỗi hiện nay ưu tiên hút máu người hơn là hút máu các loài động vật hoang dã vốn rất đa dạng trong rừng. Hành vi này làm gia tăng đáng kể nguy cơ lây lan các loại virus nguy hiểm như sốt xuất huyết Dengue và Zika. Những phát hiện này cho thấy nạn phá rừng có thể âm thầm làm thay đổi động lực lây truyền dịch bệnh.

Khi rừng biến mất, muỗi không biến mất theo - chúng thích nghi, và ngày càng chuyển sang đốt con người.

Kéo dài dọc theo bờ biển Brazil, rừng Đại Tây Dương từng nuôi dưỡng một hệ sinh thái vô cùng phong phú, với hàng trăm loài chim, lưỡng cư, bò sát, thú và cá. Tuy nhiên, phần lớn sự đa dạng sinh học này đã bị mất đi. Quá trình phát triển của con người đã khiến diện tích rừng chỉ còn khoảng một phần ba so với ban đầu. Khi con người tiến sâu hơn vào những khu vực rừng từng còn nguyên vẹn, động vật hoang dã bị đẩy lùi, và theo một nghiên cứu đăng trên tạp chí Frontiers in Ecology and Evolution, các loài muỗi từng hút máu nhiều loại động vật khác nhau nay dường như đang chuyển sự chú ý sang con người.

“Chúng tôi thấy rằng các loài muỗi được thu thập tại những mảng rừng còn sót lại của rừng Đại Tây Dương có xu hướng hút máu người rõ rệt hơn” tác giả chính của nghiên cứu, Tiến sĩ Jeronimo Alencar, nhà sinh học tại Viện Oswaldo Cruz (Rio de Janeiro), cho biết.

“Điều này đặc biệt quan trọng, bởi trong một môi trường như rừng Đại Tây Dương - nơi có sự đa dạng về các vật chủ có xương sống - việc muỗi ưu tiên con người sẽ làm gia tăng đáng kể nguy cơ lây truyền mầm bệnh”, đồng tác giả, Tiến sĩ Sergio Machado, nhà nghiên cứu vi sinh và miễn dịch học tại Đại học Liên bang Rio de Janeiro, nhấn mạnh.

Theo dõi đối tượng mà muỗi hút máu

Để xác định muỗi đang hút máu loài nào, nhóm nghiên cứu đã đặt bẫy đèn tại Sítio Recanto Preservar và Khu bảo tồn sinh thái sông Guapiacu (hai khu bảo tồn tự nhiên thuộc bang Rio de Janeiro). Những con muỗi cái vừa hút máu được tách riêng và đưa vào phòng thí nghiệm phân tích.

Các nhà khoa học chiết xuất DNA từ lượng máu còn lại trong cơ thể muỗi và giải trình tự một gen đặc biệt, đóng vai trò như “mã vạch sinh học”. Mỗi loài động vật có xương sống sở hữu một phiên bản gen riêng biệt. Bằng cách đối chiếu các “mã vạch” này với cơ sở dữ liệu tham chiếu, nhóm nghiên cứu có thể xác định chính xác loài vật đã bị muỗi đốt.

Con người trở thành nguồn máu chủ đạo

Tổng cộng, các bẫy đã thu thập được 1.714 cá thể muỗi thuộc 52 loài khác nhau. Trong số này, 145 con muỗi cái được phát hiện có chứa máu. Các nhà nghiên cứu xác định được nguồn máu của 24 cá thể, bao gồm: 18 người, 1 loài lưỡng cư, 6 loài chim, 1 loài thuộc họ chó và 1 con chuột.

Một số cá thể muỗi hút máu từ nhiều vật chủ khác nhau. Một con muỗi thuộc loài Cq. venezuelensis được phát hiện đã hút máu cả động vật lưỡng cư lẫn con người. Các cá thể thuộc loài Cq. fasciolata cũng cho thấy những bữa ăn “hỗn hợp”, bao gồm chuột và chim, hoặc chim và người.

Theo các nhà nghiên cứu, nhiều yếu tố có thể lý giải hiện tượng này. “Hành vi của muỗi rất phức tạp”, Tiến sĩ Alencar cho biết. “Dù một số loài có thể có xu hướng bẩm sinh, nhưng mức độ sẵn có và khoảng cách gần vật chủ đóng vai trò cực kỳ quan trọng”.

Phá rừng làm gia tăng nguy cơ dịch bệnh như thế nào

Khi nạn phá rừng tiếp diễn và các khu dân cư mở rộng vào vùng rừng, nhiều loài thực vật và động vật dần biến mất. Muỗi phản ứng lại bằng cách thay đổi nơi sinh sống và cách tìm kiếm nguồn thức ăn, thường là tiến gần hơn đến con người.

“Khi các lựa chọn tự nhiên ngày càng ít đi, muỗi buộc phải tìm kiếm những nguồn máu thay thế. Chúng hút máu con người nhiều hơn, đơn giản vì chúng ta là vật chủ phổ biến nhất trong những khu vực này”, Tiến sĩ Machado giải thích.

Muỗi đốt không chỉ gây khó chịu. Tại các khu vực được nghiên cứu, muỗi là vật trung gian truyền các virus như sốt vàng da, sốt xuất huyết Dengue, Zika, Mayaro, Sabiá và Chikungunya. Những bệnh này có thể gây nguy hiểm nghiêm trọng cho sức khỏe và để lại các biến chứng lâu dài. Các nhà khoa học nhấn mạnh rằng việc hiểu rõ hành vi hút máu của muỗi là yếu tố then chốt để nắm bắt cách thức dịch bệnh lưu hành trong hệ sinh thái và cộng đồng con người.

Ý nghĩa của phát hiện đối với công tác phòng ngừa

Nghiên cứu cũng chỉ ra những khoảng trống trong dữ liệu hiện nay. Chỉ chưa đến 7% số muỗi được thu thập có dấu hiệu vừa hút máu, và các nhà khoa học chỉ xác định được nguồn máu ở khoảng 38% trong số đó. Điều này cho thấy cần có thêm những nghiên cứu quy mô lớn hơn, với các phương pháp cải tiến nhằm phát hiện rõ hơn các bữa ăn hỗn hợp.

Dù vậy, các kết quả hiện tại đã mang lại giá trị thực tiễn. Chúng có thể giúp định hướng các biện pháp kiểm soát muỗi và cải thiện hệ thống cảnh báo sớm dịch bệnh.

“Việc biết rằng muỗi tại một khu vực có xu hướng rõ rệt là hút máu người là một tín hiệu cảnh báo về nguy cơ lây truyền”,Tiến sĩ Machado cho biết.

“Điều này cho phép triển khai các hoạt động giám sát và phòng ngừa có mục tiêu”, Tiến sĩ Alencar kết luận. “Về lâu dài, những hiểu biết này có thể góp phần xây dựng các chiến lược kiểm soát dịch bệnh dựa trên sự cân bằng của hệ sinh thái”.

N.M.P (NASTIS), theo theo sciencedaily, 1/2026