Một trong những dấu hiệu sớm nhất của bệnh Alzheimer có thể là suy giảm khứu giác, thậm chí xuất hiện trước khi các rối loạn nhận thức được biểu hiện. Nghiên cứu của các nhà khoa học tại Trung tâm Nghiên cứu Bệnh thoái hóa thần kinh ở Đức và Đại học Ludwig-Maximilians đã làm sáng tỏ hiện tượng này, cho thấy phản ứng miễn dịch của não đóng vai trò quan trọng, khi dường như “tấn công nhầm” các sợi thần kinh thiết yếu cho việc nhận biết mùi.

Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Nature Communications, dựa trên các quan sát ở cả chuột và người, bao gồm phân tích mô não và chụp PET. Những phát hiện này có thể góp phần xây dựng phương pháp chẩn đoán sớm và từ đó, điều trị sớm bệnh Alzheimer.

Các nhà nghiên cứu kết luận rằng rối loạn khứu giác xảy ra do các tế bào miễn dịch của não, gọi là microglia, loại bỏ các kết nối giữa hai vùng não: hành khứu và locus coeruleus.

Hành khứu, nằm ở thùy trán, có nhiệm vụ phân tích thông tin cảm giác từ các thụ thể mùi trong mũi. Locus coeruleus, thuộc thân não, ảnh hưởng đến quá trình này thông qua các sợi thần kinh dài xuất phát từ các nơ-ron của nó và kéo dài tới hành khứu.

Tiến sĩ Lars Paeger cho biết: “Locus coeruleus điều hòa nhiều cơ chế sinh lý như lưu lượng máu não, chu kỳ ngủ - thức và xử lý cảm giác, trong đó có khứu giác. Nghiên cứu của chúng tôi cho thấy ở giai đoạn sớm của bệnh Alzheimer, các sợi thần kinh nối locus coeruleus với hành khứu bị thay đổi. Điều này báo hiệu cho microglia rằng các sợi này bị hỏng hoặc thừa, và chúng sẽ phá hủy chúng”. 

Nhóm nghiên cứu của Tiến sĩ Lars Paeger và Giáo sư Jochen Herms, đã phát hiện bằng chứng về sự thay đổi trong thành phần màng tế bào thần kinh bị ảnh hưởng: Phosphatidylserine, một axit béo thường nằm bên trong màng tế bào thần kinh, đã bị chuyển ra ngoài.

 

Tiến sĩ Lars Paeger giải thích: “Sự xuất hiện của phosphatidylserine ở mặt ngoài màng tế bào được biết đến như một tín hiệu ‘hãy ăn tôi’ đối với microglia. Ở hành khứu, hiện tượng này thường gắn liền với quá trình ‘tỉa synap’, nhằm loại bỏ những kết nối thần kinh không cần thiết hoặc bị rối loạn. Trong trường hợp của chúng tôi, sự thay đổi này có thể do tình trạng quá kích thích của các nơ-ron bị Alzheimer tác động, khiến chúng phát xung bất thường”.

Những kết luận trên dựa vào nhiều nguồn dữ liệu: nghiên cứu trên chuột có đặc điểm bệnh Alzheimer, phân tích mẫu não của bệnh nhân đã qua đời và kết quả chụp PET trên não của bệnh nhân Alzheimer hoặc suy giảm nhận thức nhẹ.

Giáo sư Joachim Herms cho biết: “Vấn đề khứu giác trong bệnh Alzheimer và sự tổn thương thần kinh liên quan đã được thảo luận từ lâu, nhưng nguyên nhân thì chưa rõ ràng. Giờ đây, phát hiện của chúng tôi chỉ ra cơ chế miễn dịch chính là nguyên nhân  và đặc biệt, chúng xuất hiện ngay từ giai đoạn sớm của bệnh”. 

Hiện nay, một số kháng thể amyloid-beta đã được phát triển để điều trị Alzheimer. Tuy nhiên, liệu pháp mới này chỉ hiệu quả khi áp dụng ở giai đoạn sớm của bệnh và đây chính là điểm mà nghiên cứu có ý nghĩa.

Phát hiện của chúng tôi có thể mở đường cho việc xác định sớm những bệnh nhân có nguy cơ Alzheimer, cho phép họ được kiểm tra kỹ lưỡng để xác nhận chẩn đoán trước khi các triệu chứng nhận thức xuất hiện. Điều này sẽ tạo điều kiện can thiệp sớm bằng kháng thể amyloid-beta, từ đó tăng khả năng đáp ứng tích cực.

Đ.T.V (NASTIS), theo https://medicalxpress.com/news/, 2025