Theo một nghiên cứu được công bố trên tạp chí European Heart Journal, những người tiếp xúc với khói từ các vụ cháy rừng có nguy cơ bị đột quỵ cao hơn. Các nhà nghiên cứu ước tính rằng riêng tại Mỹ, khói cháy rừng có thể là nguyên nhân gây ra khoảng 17.000 ca đột quỵ mỗi năm.

Nghiên cứu do Giáo sư Yang Liu thuộc Trường Y tế Công cộng Rollins, Đại học Emory ở Mỹ dẫn dắt. Ông cho biết: “Cháy rừng đang trở thành một nguồn ô nhiễm không khí môi trường ngày càng quan trọng. Ví dụ, tại khu vực miền Tây nước Mỹ, khói cháy rừng hiện đang đảo ngược những cải thiện về chất lượng không khí đạt được trong nhiều thập kỷ qua. Đột quỵ là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và tàn tật trên toàn thế giới, và tần suất đang gia tăng. Các yếu tố nguy cơ truyền thống như tăng huyết áp hay đái tháo đường không thể giải thích đầy đủ xu hướng này. Vì vậy, chúng tôi muốn tìm hiểu tác động của việc phơi nhiễm lâu dài với khói cháy rừng đối với nguy cơ đột quỵ”.

Nghiên cứu được thực hiện trên khoảng 25 triệu người Mỹ từ 65 tuổi trở lên, đang sinh sống tại Mỹ và tham gia chương trình bảo hiểm y tế liên bang Medicare. Trong số này, khoảng 2,9 triệu người đã bị đột quỵ trong giai đoạn từ năm 2007 đến 2018.

Các nhà nghiên cứu sử dụng trí tuệ nhân tạo để ước tính mức độ phơi nhiễm khói cháy rừng của từng cá nhân, dựa trên chỉ số PM₂.₅ (nồng độ các hạt bụi mịn có đường kính ≤ 2,5 micromet). Đồng thời, họ cũng xem xét mức độ tiếp xúc với các nguồn ô nhiễm không khí khác và điều chỉnh theo các yếu tố nguy cơ đột quỵ đã biết, như hút thuốc và tình trạng kinh tế - xã hội. Nhờ đó, nhóm nghiên cứu có thể so sánh mức phơi nhiễm khói cháy rừng dài hạn với nguy cơ đột quỵ.

Kết quả cho thấy, mỗi khi nồng độ khói cháy rừng trung bình tăng thêm 1 microgam/m³ (1µg/m³), nguy cơ đột quỵ tăng 1,3%. Trong khi đó, mức tăng tương tự của PM₂.₅ từ các nguồn khác như giao thông hay nhà máy điện chỉ liên quan đến mức tăng 0,7% nguy cơ đột quỵ.

Giáo sư Liu nhận định: “Điều này cho thấy khói cháy rừng có thể gây hại cho não và hệ mạch máu nhiều hơn so với ô nhiễm từ các nguồn khác. Xét trên toàn nước Mỹ, kết quả nghiên cứu cho thấy phơi nhiễm với khói cháy rừng có thể liên quan đến tỷ lệ đột quỵ mỗi năm ở nhóm tuổi này. Do phần lớn các vụ cháy rừng bắt nguồn từ khu vực xa xôi, dân cư nông thôn và ngoại ô thường phải tiếp xúc với mức khói cháy rừng cao hơn. Điều này khá khác biệt so với các nguồn phát thải khác như giao thông, vốn chủ yếu ảnh hưởng đến khu vực đô thị”.

Sau đó thì giải thích rằng: “Nghiên cứu này chưa lý giải cụ thể vì sao hít phải khói cháy rừng lại liên quan đến đột quỵ, nhưng có một số khả năng. Ví dụ, loại khói này chứa các hợp chất có thể kích hoạt phản ứng viêm và stress oxy hóa trong cơ thể”.

Những quá trình này làm tổn thương mạch máu và thúc đẩy hình thành cục máu đông; các yếu tố đã được biết là góp phần gây đột quỵ. Ngoài ra, những người sống gần khu vực cháy rừng có thể phải đối mặt với căng thẳng do sơ tán, làm gián đoạn việc chăm sóc y tế thường ngày.

Đối với người dân sống tại các khu vực dễ xảy ra cháy rừng, điều quan trọng là cần hiểu rằng khói cháy rừng không chỉ là mối nguy hại tức thời đối với hô hấp, mà còn có thể làm tăng nguy cơ đột quỵ trong dài hạn. Các biện pháp phòng ngừa như sử dụng hệ thống lọc không khí trong nhà và hạn chế hoạt động ngoài trời vào những ngày khói dày đặc không chỉ giúp dễ chịu hơn, mà còn có thể góp phần phòng ngừa đột quỵ.

Kết quả của chúng tôi cũng cho thấy dường như không tồn tại ngưỡng an toàn rõ ràng đối với việc phơi nhiễm khói. Điều đó có nghĩa là ngay cả tình trạng khói ở mức ‘trung bình’ nhưng lặp đi lặp lại cũng có thể gây hại, chứ không chỉ các sự kiện cực đoan. Các chính sách phòng ngừa và quản lý cháy rừng; cải thiện các điểm trú ẩn không khí sạch trong cộng đồng; và bảo đảm tiếp cận dịch vụ y tế, thuốc men trong và sau các đợt khói cháy có thể giúp giảm gánh nặng đột quỵ trong bối cảnh dân số đang già hóa.

Tiến sĩ Kai Chen đến từ Trường Y tế Công cộng Yale và cộng sự nhận định: “Khói cháy rừng đang trở thành một nguồn PM₂.₅ ngày càng quan trọng khi biến đổi khí hậu làm gia tăng tần suất và cường độ cháy rừng trong những năm gần đây. Khói cháy rừng chứa hỗn hợp phức tạp của các hạt và khí ô nhiễm, có thể lan truyền trên quy mô liên lục địa, khiến người dân ở những khu vực xa đám cháy cũng bị phơi nhiễm”.

So với mức ô nhiễm không khí đô thị tương đối ổn định, khói cháy rừng có tính chất từng đợt, nồng độ cao và thành phần khác biệt, điều này có thể dẫn đến những tác động sinh lý bệnh riêng biệt lên hệ tim mạch. Các nghiên cứu dịch tễ học liên kết khói cháy rừng với các kết cục tim mạch hiện vẫn còn hạn chế so với kho tài liệu lớn về ô nhiễm không khí đô thị.

Phần lớn các nghiên cứu trước đây tập trung vào mối liên hệ ngắn hạn với các biến cố hô hấp và tim mạch, trong khi tác động sức khỏe dài hạn của việc phơi nhiễm khói lặp đi lặp lại và kéo dài vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ. Nhóm nghiên cứu đã cung cấp bằng chứng mới liên kết phơi nhiễm dài hạn với PM₂.₅ từ khói cháy rừng và nguy cơ đột quỵ ở người cao tuổi tại Mỹ và góp phần củng cố bằng chứng ngày càng tăng cho thấy khói cháy rừng gây ra các tác động sức khỏe lâu dài.

Đ.T.V (NASTIS), theo https://medicalxpress.com/news/, 2026