Theo nghiên cứu mới của Đại học Cambridge-Vương quốc Anh, giai đoạn mãn kinh có liên quan đến sự suy giảm thể tích chất xám ở các vùng não quan trọng, đồng thời làm gia tăng mức độ lo âu, trầm cảm và các vấn đề về giấc ngủ. Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Psychological Medicine cho thấy liệu pháp thay thế hormone (HRT) dường như không làm giảm những tác động này, mặc dù có thể làm chậm sự suy giảm về thời gian phản xạ.

Mãn kinh là giai đoạn quan trọng trong cuộc đời người phụ nữ, khi kinh nguyệt chấm dứt do nồng độ hormone giảm. Giai đoạn này thường xảy ra ở phụ nữ từ 45–55 tuổi và có thể đi kèm các triệu chứng như cơn bốc hỏa, buồn bã và rối loạn giấc ngủ. Trước đây, mãn kinh đã được ghi nhận có liên quan đến suy giảm nhận thức, bao gồm giảm trí nhớ, khả năng chú ý và ngôn ngữ.

Để đối phó với các tác động của mãn kinh; đặc biệt là triệu chứng trầm cảm và rối loạn giấc ngủ nhiều phụ nữ được chỉ định sử dụng HRT. Tại Anh, năm 2023, khoảng 15% phụ nữ được kê đơn điều trị bằng HRT. Tuy nhiên, hiểu biết về tác động của mãn kinh và việc sử dụng HRT sau đó đối với não bộ, nhận thức và sức khỏe tâm thần vẫn còn hạn chế.

Nhằm làm rõ vấn đề này, các nhà nghiên cứu tại Đại học Cambridge đã phân tích dữ liệu từ UK Biobank của gần 125.000 phụ nữ, được phân thành ba nhóm: tiền mãn kinh; hậu mãn kinh nhưng chưa từng dùng HRT; và hậu mãn kinh có sử dụng HRT.

Ngoài việc trả lời các bảng hỏi về trải nghiệm mãn kinh, sức khỏe tâm thần tự báo cáo, thói quen ngủ và tình trạng sức khỏe chung, một số người tham gia còn thực hiện các bài kiểm tra nhận thức, bao gồm kiểm tra trí nhớ và thời gian phản xạ. Khoảng 11.000 người cũng được chụp cộng hưởng từ (MRI), cho phép các nhà nghiên cứu đánh giá cấu trúc não. Tuổi mãn kinh trung bình của nhóm nghiên cứu là khoảng 49,5 tuổi, trong khi độ tuổi trung bình bắt đầu sử dụng HRT là khoảng 49 tuổi.

Phụ nữ hậu mãn kinh có khả năng cao hơn so với nhóm tiền mãn kinh trong việc tìm đến bác sĩ gia đình hoặc bác sĩ tâm thần để được hỗ trợ về lo âu, căng thẳng thần kinh hoặc trầm cảm, đồng thời đạt điểm cao hơn trong các bảng đánh giá triệu chứng trầm cảm. Họ cũng có khả năng cao hơn được kê đơn thuốc chống trầm cảm.

Mặc dù nhóm phụ nữ sử dụng HRT có mức độ lo âu và trầm cảm cao hơn so với nhóm không dùng HRT, phân tích sâu hơn cho thấy các khác biệt này đã tồn tại từ trước khi mãn kinh. Theo các nhà nghiên cứu, trong một số trường hợp, bác sĩ có thể đã kê HRT nhằm dự phòng việc các triệu chứng trở nên nặng hơn khi bước vào mãn kinh.

Phụ nữ hậu mãn kinh cũng thường báo cáo tình trạng mất ngủ, thời lượng ngủ ít hơn và cảm giác mệt mỏi. Nhóm dùng HRT cho biết họ cảm thấy mệt mỏi nhiều nhất trong ba nhóm, mặc dù thời gian ngủ không khác biệt so với nhóm hậu mãn kinh không dùng thuốc.

Tiến sĩ Christelle Langley (Khoa Tâm thần học) cho biết: “Hầu hết phụ nữ đều sẽ trải qua mãn kinh, và đó có thể là một sự kiện ảnh hưởng đến cuộc sống, dù họ có sử dụng HRT hay không. Một lối sống lành mạnh như tập thể dục, duy trì vận động và ăn uống hợp lý;  đặc biệt quan trọng trong giai đoạn này để giúp giảm nhẹ một số tác động tiêu cực. Chúng ta cần quan tâm nhiều hơn không chỉ đến sức khỏe thể chất mà cả sức khỏe tinh thần của phụ nữ trong giai đoạn mãn kinh, đồng thời nhận diện khi họ đang gặp khó khăn. Không có gì đáng xấu hổ khi chia sẻ những gì mình đang trải qua và tìm kiếm sự giúp đỡ”.

Mãn kinh cũng cho thấy có tác động đến khả năng nhận thức. Phụ nữ hậu mãn kinh không dùng HRT có thời gian phản xạ chậm hơn so với nhóm chưa mãn kinh hoặc nhóm dùng HRT. Tuy nhiên, không có sự khác biệt đáng kể giữa ba nhóm trong các bài kiểm tra trí nhớ.

Tiến sĩ Katharina Zühlsdorff đến từ Đại học Cambridge cho biết: “Khi chúng ta già đi, thời gian phản xạ có xu hướng chậm lại, đó là một phần tự nhiên của quá trình lão hóa và xảy ra ở cả nam và nữ. Hãy tưởng tượng bạn đang tham gia một trò chơi đố vui, bạn vẫn có thể đưa ra câu trả lời đúng như khi còn trẻ, nhưng người trẻ chắc chắn sẽ phản ứng nhanh hơn. Mãn kinh dường như làm tăng tốc quá trình này, trong khi HRT có vẻ như giúp ‘hãm phanh’, làm chậm lại đôi chút tốc độ lão hóa”.

Ở cả hai nhóm phụ nữ hậu mãn kinh, các nhà nghiên cứu phát hiện sự suy giảm đáng kể về thể tích chất xám,  mô não chứa thân tế bào thần kinh, đóng vai trò xử lý thông tin, điều khiển vận động và quản lý trí nhớ, cảm xúc.

Những thay đổi này đặc biệt rõ rệt ở hồi hải mã (liên quan đến hình thành và lưu trữ ký ức); vỏ não entorhinal (cổng trung chuyển thông tin giữa hồi hải mã và các vùng não khác); và vùng vỏ não trước trán (tham gia điều hòa cảm xúc, ra quyết định và tập trung chú ý).

Tác giả nghiên cứu Giáo sư Barbara Sahakian, kết luận: “Những vùng não nơi chúng tôi quan sát thấy sự khác biệt là những vùng thường bị ảnh hưởng trong bệnh Alzheimer. Mãn kinh có thể khiến phụ nữ trở nên dễ tổn thương hơn về sau. Dù không phải là toàn bộ câu chuyện, điều này có thể phần nào lý giải vì sao số ca sa sút trí tuệ ở phụ nữ gần như cao gấp đôi so với nam giới”.

Đ.T.V (NASTIS), theo https://medicalxpress.com/news/, 2026