Ngày 6 tháng 10 năm 2025, Hội đồng Nobel tại Viện Karolinska, Stockholm, Thụy Điển đã công bố Giải Nobel Y Sinh 2025, vinh danh ba nhà khoa học: Mary E. Brunkow và Fred Ramsdell (Mỹ), cùng Shimon Sakaguchi (Nhật Bản), vì những phát hiện đột phá về cơ chế dung nạp miễn dịch ngoại vi và vai trò của tế bào T điều hòa (Tregs). Những khám phá này đã làm sáng tỏ cách hệ miễn dịch con người duy trì sự cân bằng, tránh tấn công nhầm lẫn vào chính cơ thể, đồng thời mở ra hướng mới trong điều trị bệnh tự miễn, ung thư và cấy ghép tạng.

 

Hệ miễn dịch con người là một hệ thống phức tạp, có khả năng chống lại vô số mầm bệnh hàng ngày, nhưng nếu mất kiểm soát, nó có thể gây ra các bệnh tự miễn nghiêm trọng như viêm khớp dạng thấp, đa xơ cứng hoặc tiểu đường type 1. Các nhà khoa học được giải Nobel đã tập trung vào dung nạp miễn dịch ngoại vi – cơ chế xảy ra bên ngoài tuyến ức, nơi miễn dịch trung ương hình thành. Họ xác định tế bào Tregs như những "người gác cổng" quan trọng, giúp kìm hãm các phản ứng miễn dịch quá mức, duy trì sự hài hòa và ngăn chặn tự hủy diệt.

Shimon Sakaguchi, sinh năm 1951, giáo sư tại Trung tâm Nghiên cứu Miễn dịch Tiên phong Đại học Osaka, đã khởi xướng lĩnh vực này từ những năm 1990. Lúc bấy giờ, quan điểm phổ biến cho rằng dung nạp miễn dịch chỉ dựa vào việc loại bỏ tế bào T nguy hiểm trong tuyến ức. Sakaguchi đã thách thức điều này qua thí nghiệm trên chuột non. Ông cắt bỏ tuyến ức dẫn đến triệu chứng tự miễn, nhưng tiêm tế bào T trưởng thành từ chuột khỏe đã ngăn chặn bệnh. Trong bài báo năm 1995, ông chỉ ra một nhóm tế bào CD4+ biểu hiện CD25 có chức năng ức chế, sau này gọi là Tregs. Những tế bào này, chiếm 5-10% tế bào T lưu hành, ức chế tế bào hiệu quả qua tiếp xúc trực tiếp và cytokine như interleukin-10 hay yếu tố tăng trưởng biến đổi beta. Phát hiện này đã thay đổi cách nhìn về miễn dịch, nhấn mạnh sự giám sát động và liên tục.

Tiếp nối, Mary E. Brunkow (sinh năm 1961, tiến sĩ Đại học Princeton, hiện tại Viện Sinh học Hệ thống Seattle) và Fred Ramsdell (sinh năm 1960, tiến sĩ UCLA, cố vấn khoa học tại Sonoma Biotherapeutics, San Francisco) đã cung cấp chìa khóa di truyền. Năm 2001, họ nghiên cứu giống chuột "scurfy" dễ mắc viêm tự miễn chết người. Qua lập bản đồ gen, họ phát hiện đột biến gen Foxp3 trên nhiễm sắc thể X, mã hóa yếu tố phiên mã cần thiết cho sự phát triển Tregs. Thiếu Foxp3 chức năng khiến Tregs không hình thành, dẫn đến tấn công miễn dịch không kiểm soát. Họ mở rộng sang con người, liên kết đột biến Foxp3 với hội chứng IPEX (rối loạn miễn dịch, đa nội tiết, ruột bệnh, liên kết X) – bệnh tự miễn nặng ở trẻ em với triệu chứng tiểu đường, chàm và vấn đề đường ruột.

Năm 2003, Sakaguchi kết nối các phát hiện bằng cách chứng minh Foxp3 là "chủ điều khiển" chính, lập trình tế bào T thành Tregs. Thiếu Foxp3 dẫn đến thiếu Tregs và tự miễn, trong khi biểu hiện nó tạo ra tế bào ức chế. Khung lý thuyết thống nhất này đã khai sinh lĩnh vực dung nạp ngoại vi, nơi Tregs tuần tra mô ngoại biên, thích ứng với tín hiệu môi trường và dập tắt viêm. Ví dụ, Tregs tích tụ tại vị trí viêm để hạn chế thiệt hại phụ trong nhiễm trùng, giải thích sự khác biệt về nguy cơ tự miễn giữa cá nhân – do yếu tố di truyền hoặc môi trường làm gián đoạn chức năng Tregs.

Tác động thực tiễn vượt xa khoa học cơ bản. Trong bệnh tự miễn, tăng cường Tregs có thể khôi phục cân bằng. Liệu pháp như interleukin-2 liều thấp mở rộng Tregs một cách chọn lọc, đang thử nghiệm lâm sàng cho lupus và bệnh ghép chống chủ. Ngược lại, trong ung thư, Tregs là rào cản: khối u chiêu mộ chúng để ức chế miễn dịch chống ung thư, tạo môi trường ức chế. Loại bỏ hoặc ức chế Tregs tăng cường thuốc ức chế điểm kiểm soát như PD-1, cải thiện kết quả ở u ác tính và ung thư phổi. Các công ty như Sonoma Biotherapeutics đang phát triển liệu pháp tế bào dựa trên Tregs – tiêm Tregs từ bệnh nhân để điều trị bệnh Crohn hoặc ngăn chặn thải ghép tạng, giảm phụ thuộc vào thuốc ức chế miễn dịch rộng, giảm nguy cơ nhiễm trùng.

Giải thưởng này khác biệt với Nobel 2024 về microRNA – các phân tử RNA nhỏ điều hòa biểu hiện gen sau phiên mã. Công trình của Ambros và Ruvkun, bắt nguồn từ nghiên cứu giun, tiết lộ cơ chế phổ quát ảnh hưởng phát triển và bệnh tật, tương tự cách phát hiện Tregs vượt qua loài từ chuột đến người. Cả hai đều minh họa đột phá phân tử với tiềm năng điều trị.

Trong bối cảnh rộng hơn, miễn dịch học ngày càng nổi bật trong Nobel, phản ánh thách thức sức khỏe toàn cầu như tự miễn ảnh hưởng 1/10 dân số và gánh nặng ung thư. Hành trình liên ngành của các nhà khoa học – Sakaguchi từ y học lâm sàng, Brunkow và Ramsdell từ di truyền – nhấn mạnh sự hợp tác. Thách thức còn lại: liệu pháp Tregs phải tránh ức chế quá mức gây nhiễm trùng hoặc thiếu ức chế dẫn đến thải ghép. Các thử nghiệm đang diễn ra, như nhắm CD137 trên Tregs để loại bỏ chọn lọc trong ung thư, hứa hẹn y học chính xác. Với AI và genomics thúc đẩy nghiên cứu, những phát hiện này có thể kết hợp CRISPR chỉnh sửa Foxp3 cho liệu pháp chữa trị.

Giải Nobel 2025 tôn vinh bộ ba nhà khoa học đã làm sáng tỏ tế bào Tregs như người bảo vệ nội tại của miễn dịch, biến miễn dịch học từ phản ứng sang chủ động. Bằng cách tiết lộ cơ chế tự dung nạp, Brunkow, Ramsdell và Sakaguchi đã mở khóa cửa cho liệu pháp mới, cứu hàng triệu người khỏi tự miễn và nâng cao tỷ lệ sống sót ung thư. Chủ tịch Ủy ban Nobel Olle Kämpe ca ngợi công trình vì làm rõ lý do một số người mắc tự miễn trong khi người khác không, mở đường cho can thiệp cá nhân hóa.

Tuy nhiên, tiến bộ này đòi hỏi định hướng đạo đức – cân bằng điều chỉnh miễn dịch để tránh hậu quả không mong muốn. Khi Tuần lễ Nobel tiếp tục với các giải Vật lý, Hóa học, Văn học, Hòa bình và Kinh tế, giải thưởng này nhắc nhở sức mạnh khoa học trong chữa lành. Các thế hệ tương lai có thể coi đây là bình minh của y học miễn dịch chính xác, nơi sự hài hòa cơ thể phản ánh khát vọng hòa bình toàn cầu.

Với 338 đề cử, bao gồm 244 cá nhân và 94 tổ chức, giải thưởng này tiếp nối thành tựu năm 2024 về microRNA của Victor Ambros và Gary Ruvkun. Các nhà khoa học sẽ chia sẻ 11 triệu kronor Thụy Điển (khoảng 1,05 triệu USD), và lễ trao giải diễn ra ngày 10 tháng 12 năm 2025, kỷ niệm ngày mất của Alfred Nobel.

P.A.T (NASTIS), theo https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/press-release/, 10/2025