Cách đây 30 năm, trước khi đoạt giải Nobel với nghiên cứu về tế bào gốc đa năng cảm ứng (iPS), tiến sĩ Shinya Yamanaka đã đồng phát hiện ra gen eIF4G2 – một gen cực kỳ quan trọng đối với sự phát triển phôi thai thời kỳ đầu. Do hạn chế về công nghệ thời điểm đó, ông đành gác lại nghiên cứu này. Mới đây, với sự hỗ trợ của công nghệ chỉnh sửa gen CRISPR, nhóm của ông đã quay lại giải mã thành công chức năng của gen eIF4G2 trên động vật trưởng thành. Nghiên cứu vừa công bố trên tạp chí Cell Stem Cell, tháng 5/2026.

(Ảnh: Viện Gladstone. Tiến sĩ Shinya Yamanaka và cộng sự đã tạo ra mô hình động vật phức tạp để nghiên cứu một loại gen thiết yếu cho sức khỏe đường ruột).

Chốt chặn duy trì "bản sắc" tế bào

Gen eIF4G2 đảm bảo các tế bào gốc ruột trưởng thành "nhớ" được nhiệm vụ của chúng là tạo ra các tế bào chuyên biệt để tiêu hóa thức ăn và chống vi khuẩn.

Ngăn tế bào bị kẹt ở "trạng thái phôi thai"

Thông thường, khi ruột bị tổn thương nặng (do bức xạ hoặc hóa trị), tế bào trưởng thành sẽ tạm thời thoái lui về trạng thái nguyên thủy (giống tế bào phôi thai) để sửa chữa mô, sau đó quay lại hoạt động bình thường. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu phát hiện: nếu thiếu gen eIF4G2, tế bào gốc ruột sẽ bị kẹt vĩnh viễn ở trạng thái phôi thai này, khiến ruột mất khả năng sản sinh các tế bào chức năng cần thiết.

Trước đây, những gen điều phối protein như eIF4G2 chỉ được xem là "người dọn dẹp" duy trì sự sống cơ bản của tế bào. Nghiên cứu này chứng minh chúng thực chất là những công cụ tinh chỉnh (precision tools) có khả năng định đoạt hoàn toàn bản sắc của một tế bào.

Ý nghĩa đối với Y học tái tạo tương lai

Mô hình nghiên cứu mới này giúp các nhà khoa học dễ dàng quan sát quá trình các mô tự tái lập trình để chữa lành tổn thương.

Thay vì chỉ tập trung ở ruột, gen eIF4G2 còn tồn tại ở mọi mô trên cơ thể. Việc hiểu rõ cơ chế "kìm hãm" và "mở khóa" trạng thái phôi thai của gen này sẽ mở ra các liệu pháp y học tái tạo thế hệ mới. Trong tương lai, các bác sĩ có thể can thiệp vào quá trình sản xuất protein để "ra lệnh" cho tế bào biết chúng phải biến thành loại tế bào gì để tự phục hồi tủy xương, tim và nhiều cơ quan khác.

P.T.T (NASTIS), theo https://medicalxpress.com