Không phải tất cả vi sinh vật đều là “kẻ xấu”; nhiều loài đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì sức khỏe của chúng ta. Các nhà nghiên cứu đã xây dựng cơ sở dữ liệu đầu tiên trên thế giới theo dõi các vi khuẩn có lợi và các hợp chất tự nhiên liên quan đến tăng cường miễn dịch, giảm căng thẳng và nâng cao khả năng thích ứng của cơ thể. Phát hiện này thách thức quan điểm lâu nay coi vi trùng chủ yếu là mối đe dọa, đồng thời làm nổi bật lợi ích sức khỏe ẩn giấu của đa dạng sinh học. Cách nhìn mới này có thể ảnh hưởng đến nhiều lĩnh vực, từ thiết kế đô thị đến phục hồi hệ sinh thái.

Một số vi sinh vật không gây bệnh mà ngược lại, chúng có thể âm thầm giúp cơ thể chúng ta khỏe mạnh hơn.

Virus và vi khuẩn thường bị xem là có hại, nhưng các nhà nghiên cứu tại Đại học Flinders đang nhấn mạnh một khía cạnh ít được biết đến hơn của thế giới vi sinh vật. Công trình của họ cho thấy vi sinh vật có thể hỗ trợ sức khỏe con người theo nhiều cách, qua đó làm thay đổi quan niệm rằng mọi vi sinh vật đều nguy hiểm.

Nhà sinh thái vi sinh vật, Tiến sĩ Jake Robinson của Flinders cùng các cộng sự đã trình bày sự thay đổi về cách nhìn này trong một bài báo mới đăng trên tạp chí Microbial Biotechnology. Nghiên cứu khuyến khích đưa ra góc nhìn mới, xóa đi nỗi sợ về vi sinh vật và các hợp chất sinh học, thay vào đó là công nhận tiềm năng có lợi của chúng đối với sức khỏe.

Cơ sở dữ liệu mới về vi sinh vật mang lại lợi ích cho sức khỏe

Nghiên cứu giới thiệu “Cơ sở dữ liệu về Tiềm năng Tăng cường Sức khỏe” (Database of Salutogenic Potential) - một nguyên mẫu truy cập mở đầu tiên, tập hợp thông tin về các vi sinh vật và hợp chất tự nhiên liên quan đến kết quả tích cực về sức khỏe. Mục tiêu là làm tăng khả năng tiếp cận các bằng chứng và ứng dụng tốt hơn.

“Ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy việc tiếp xúc với hệ vi sinh môi trường đa dạng và các sản phẩm sinh hóa tự nhiên có thể thúc đẩy sức khỏe và khả năng phục hồi”, Tiến sĩ Robinson cho biết.

“Thay vì coi đa dạng sinh học là thứ cần loại bỏ, các cách tiếp cận hiện đại công nhận vai trò thiết yếu của hệ sinh thái đa dạng trong việc tạo ra môi trường salutogenic - tức môi trường tăng lợi ích cho sức khỏe”.

Thay đổi cách nhìn về các vi sinh vật

Bằng cách tổng hợp các dữ liệu này, nhóm nghiên cứu muốn thay đổi cách nhìn về các vi sinh vật. “Khi hệ thống hóa thông tin, chúng tôi mong muốn chứng minh mặt lợi và hại của các vi sinh vật”.

“Ý nghĩa của điều này rất rộng - từ thiết kế các thành phố và sân trường lành mạnh hơn, đến định hướng phục hồi hệ sinh thái và tái tư duy về hạ tầng xanh”.

Mặc dù quan trọng, các vi sinh vật salutogenic (tức hỗ trợ sức khỏe) và các hợp chất sinh hóa có lợi vẫn nhận được ít sự chú ý hơn nhiều so với các sinh vật gây bệnh. Trong khi đó, chúng đóng vai trò quan trọng trong điều hòa miễn dịch, chuyển hóa, ức chế bệnh tật, giảm căng thẳng và duy trì ổn định hệ sinh thái.

Vì sao vi sinh vật có lợi bị bỏ qua

“Trong hơn một thế kỷ, vi sinh vật và các hóa chất trong không khí chủ yếu được nghiên cứu như mối đe dọa - nguyên nhân gây nhiễm trùng, bệnh tật và ô nhiễm. Dù cách nhìn tập trung vào mầm bệnh này đã cứu sống vô số người, nó cũng có nguy cơ bỏ qua sự đa dạng sinh học vô hình đang tích cực hỗ trợ sức khỏe con người và hành tinh”, Tiến sĩ Robinson nói.

“Cũng như mất mát đa dạng sinh học đe dọa sức khỏe của chúng ta, việc khôi phục sự phong phú vi sinh và sinh hóa có thể là chìa khóa cho một tương lai khỏe mạnh hơn”.

Phát hiện chính và ứng dụng tương lai

Nhóm nghiên cứu đã xác định 124 đơn vị phân loại vi sinh vật có tiềm năng thúc đẩy sức khỏe, cùng 14 hợp chất sinh hóa (từ vi khuẩn đất đến phytoncides có nguồn gốc từ thực vật). Chúng liên quan đến các lợi ích như hỗ trợ hệ miễn dịch và giảm căng thẳng.

“Chúng tôi mong muốn cân bằng giữa góc nhìn tập trung vào mầm bệnh và góc nhìn salutogenic, qua đó mở ra các ứng dụng tương lai trong y tế công cộng, quy hoạch đô thị và phục hồi hệ sinh thái”, Robinson nói.

“Mặc dù phiên bản hiện tại của cơ sở dữ liệu chủ yếu tập trung vào kết quả sức khỏe con người, nó được thiết kế để mở rộng sang lĩnh vực sức khỏe hệ sinh thái, lồng ghép tư duy salutogenic vào các khuôn khổ One Health”.

Xây dựng nền tảng cho môi trường lành mạnh hơn

“Chúng tôi không xem cơ sở dữ liệu này là một công cụ hoàn chỉnh. Nó là nền tảng - một lời mời để các nhà khoa học, chuyên gia và cộng đồng cùng xây dựng bức tranh đầy đủ hơn về cách đa dạng sinh học vô hình duy trì sự sống của chúng ta”.

“Ngay cả ở giai đoạn đầu, nguồn tài nguyên này cũng giúp cân bằng lại dữ liệu về mầm bệnh, phân loại salutogenic, lợi ích của chúng và nguồn gốc môi trường - từ đó thúc đẩy các cách tiếp cận toàn diện đối với sức khỏe môi trường và con người”.

Đất đô thị và nguy cơ vi sinh

Trong một nghiên cứu liên quan, Tiến sĩ Robinson cùng các nhà khoa học tại Trung Quốc cho thấy đất đô thị chứa nhiều mầm bệnh hơn đất rừng. Nghiên cứu phát hiện sự gia tăng nhiều lần của vi khuẩn gây bệnh Klebsiella pneumoniae ở thành phố. Công bố trên Communications Earth and Environment (Nature Springer), kết quả nhấn mạnh sự cần thiết phải hiểu rõ hơn cách các mầm bệnh lây truyền từ động vật sang người được tích tụ ở khu vực đô thị đông dân, cũng như tác động của chúng đến sức khỏe con người và đa dạng sinh học đất.

Nghiên cứu được tài trợ bởi Chương trình Khoa học Môi trường Quốc gia (NESP), Quỹ Khoa học Tự nhiên Quốc gia Trung Quốc, Bộ Kinh doanh, Đổi mới và Việc làm New Zealand, Chương trình Hợp tác Quốc tế của Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc và Chương trình Nghiên cứu & Phát triển Trọng điểm Quốc gia Trung Quốc.

N.M.P (NASTIS), theo Sciencedaily, 1/2026