Chuyển đổi số đang lan tỏa mạnh mẽ, kéo theo sự thay đổi toàn diện ở nhiều lĩnh vực. Trong đó, ngành xuất bản được xem là một trong những lĩnh vực chịu tác động trực tiếp và sâu sắc nhất từ trí tuệ nhân tạo (AI). AI không chỉ là công cụ hỗ trợ mà đang từng bước trở thành một mắt xích quan trọng trong quy trình làm sách hiện đại, từ sáng tác, biên tập đến phân phối. Nhưng đi cùng tiềm năng ấy là hàng loạt câu hỏi về đạo đức, bản quyền, và cả sự tồn vong của tư duy sáng tạo con người.

Chỉ trong vài năm trở lại đây, ngành xuất bản Việt Nam đã có những bước chuyển mạnh mẽ để bắt nhịp với xu thế công nghệ. Tính đến cuối năm 2024, hơn 54% nhà xuất bản trong nước đã tham gia xuất bản điện tử. Nhiều nền tảng như VoizFM, Waka hay sachquocgia.vn tích cực số hóa kho sách và ứng dụng AI để mang lại trải nghiệm đọc cá nhân hóa. Các nhà xuất bản không còn đi một mình, mà đã có sự đồng hành của các startup công nghệ, tác giả độc lập và các hệ thống dữ liệu số hóa.

AI được kỳ vọng sẽ làm thay đổi toàn bộ chuỗi giá trị ngành xuất bản. Từ việc hỗ trợ tác giả viết bản nháp, tạo giọng đọc nhân tạo cho sách nói đến phân tích hành vi người đọc để tối ưu hóa nội dung. Điều đáng chú ý là không chỉ các đơn vị lớn, mà cả những cá nhân, tổ chức nhỏ lẻ cũng có thể tham gia sáng tạo và phát hành sách nhờ AI. Đây chính là bước mở rộng chưa từng có về khả năng tiếp cận và sản xuất tri thức.

Tuy nhiên, AI không phải là một công cụ hoàn hảo. Câu chuyện “dễ” và “khó” bắt đầu xuất hiện khi vấn đề bản quyền và sở hữu trí tuệ dần trở nên phức tạp. Một bản nháp do AI tạo ra – ai là tác giả? Khi AI dễ dàng tạo nội dung, việc xác định ranh giới giữa sáng tạo con người và sản phẩm của máy móc trở nên mơ hồ. Đồng thời, AI cũng góp phần làm gia tăng tốc độ sao chép sách trái phép, đặc biệt là với ebook và audiobook.

Ở góc độ sản xuất nội dung, AI mang lại hiệu suất cao nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro. AI có thể làm mất đi bản sắc sáng tạo của con người, khi mà cảm xúc, trải nghiệm cá nhân – những yếu tố không thể tái tạo nguyên vẹn – bị thay thế bằng sự trơn tru và lặp lại của máy. Nếu lạm dụng AI, thị trường sách có nguy cơ bị lấp đầy bởi nội dung rập khuôn, thiếu chiều sâu và “vô hồn”.

AI đang tạo ra một cuộc cách mạng, nhưng đi cùng đó là nguy cơ phá vỡ hệ sinh thái lao động ngành xuất bản. Nếu không có chiến lược chuyển đổi nghề nghiệp phù hợp, những biên tập viên, tác giả giàu kinh nghiệm sẽ dần mất chỗ đứng. Trong khi đó, các đơn vị nhỏ không đủ điều kiện đầu tư công nghệ sẽ bị loại khỏi cuộc chơi, làm gia tăng bất bình đẳng trong tiếp cận tri thức và thị trường. AI nên được xem là “đồng nghiệp” chứ không phải “đối thủ”. Các công đoạn kỹ thuật như kiểm lỗi, dịch thuật hoàn toàn có thể để AI đảm nhiệm, từ đó giúp con người tập trung vào phần sáng tạo. Nhưng để làm được điều đó, cần có đào tạo, nâng cao năng lực công nghệ cho đội ngũ làm xuất bản, cũng như khung pháp lý rõ ràng để hướng dẫn và kiểm soát.

Giới chuyên gia đề xuất nhiều giải pháp: hoàn thiện Luật Xuất bản, phát triển dữ liệu dùng chung, khuyến khích sáng tạo nội dung có trách nhiệm trên nền tảng AI. Một mặt, cần tăng cường kiểm soát chất lượng nội dung; mặt khác, phải bảo vệ đạo đức nghề nghiệp và văn hóa đọc. Nếu không, AI có thể trở thành công cụ lan truyền thông tin sai lệch, nhất là trong các lĩnh vực học thuật, giáo dục, kỹ năng sống vốn rất cần kiểm chứng kỹ lưỡng.

Vấn đề cuối cùng nằm ở chính tư duy của người làm sách. Nếu AI chỉ là công cụ, thì con người mới là người định hướng, kiểm soát và định hình giá trị nội dung. Một ngành xuất bản phát triển bền vững không thể chỉ dựa vào tốc độ và hiệu suất, mà cần đặt nền tảng trên tri thức, cảm xúc và tính chân thực. AI có thể giúp viết, nhưng không thể thay thế cảm hứng và trải nghiệm cá nhân – những thứ tạo nên linh hồn của sách.

AI mở ra một kỷ nguyên mới cho ngành xuất bản với nhiều cơ hội và tiện ích chưa từng có. Nhưng nếu không được định hướng bằng chiến lược rõ ràng và nền tảng đạo đức vững chắc, công nghệ này có thể vô tình làm mờ nhạt vai trò của con người, làm suy giảm chất lượng tri thức và đe dọa văn hóa đọc. Trong hành trình chuyển đổi số, ngành xuất bản cần lấy con người làm trung tâm, giữ vững bản sắc sáng tạo và kiên định với giá trị tri thức để phát triển lâu dài.

P.T (tổng hợp)