Trong bối cảnh chuyển đổi số lan rộng trên toàn thế giới, giáo dục đại học đang đứng trước một bước ngoặt lớn khi trí tuệ nhân tạo (AI) trở thành công nghệ cốt lõi định hình phương pháp dạy và học của tương lai. Việc ứng dụng AI không chỉ tạo ra các công cụ hỗ trợ mà còn thúc đẩy sự thay đổi sâu sắc trong mô hình đào tạo, phương pháp sư phạm và yêu cầu về năng lực của đội ngũ giảng viên. Đây chính là xu thế tất yếu mà các cơ sở giáo dục đại học tại Việt Nam phải nắm bắt để nâng cao chất lượng đào tạo và đáp ứng nhu cầu nhân lực mới của xã hội số.

AI và sự dịch chuyển trong phương pháp giảng dạy đại học

AI đang được triển khai tại nhiều cơ sở giáo dục với những mô hình phong phú, từ cá nhân hóa học tập, trợ lý giảng dạy, mô phỏng thí nghiệm cho tới phân tích học thuật. Những ứng dụng này giúp tiết kiệm thời gian chuẩn bị bài giảng, hỗ trợ sinh viên tự học và tạo ra các trải nghiệm tương tác đa dạng hơn. Tiến sĩ Kiều Phương Thùy (Trường đại học Sư phạm Hà Nội) cho biết AI đóng vai trò quan trọng trong mô hình “lớp học đảo ngược”, khi sinh viên nghiên cứu học liệu trước và thời gian lên lớp được dành để giải quyết các vấn đề nâng cao.

Theo Tiến sĩ Thùy, AI còn hỗ trợ sinh viên hỏi đáp ngay trong bài giảng, trong khi phương pháp đánh giá chuyển dần từ kiểm tra ghi nhớ sang đánh giá năng lực vận dụng. Tuy nhiên, AI không thể thay thế các hoạt động đòi hỏi tư duy phân tích và phản biện. Giảng viên vẫn kiểm soát toàn bộ tiến trình dạy học, giữ vai trò dẫn dắt và định hướng cho người học.

Tại Trường đại học Sư phạm Hà Nội, AI còn được áp dụng trong công tác khảo thí: phân tích đề thi, xây dựng ngân hàng câu hỏi và dự báo kết quả tuyển sinh. Việc này giúp quy trình đánh giá trở nên khoa học, công bằng và minh bạch hơn.

Trong khi đó, Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) tập trung vào đào tạo năng lực số cho sinh viên, đặc biệt là kỹ năng sử dụng generative AI. Các khóa tập huấn như “Đột phá cùng AI tạo sinh” trang bị cho sinh viên khả năng tóm tắt tài liệu, phát triển ý tưởng hay thiết kế bài thuyết trình hiệu quả—những năng lực thiết yếu trong môi trường học thuật hiện đại.

Một số trường đại học khác thậm chí đã ứng dụng AI vào hỗ trợ quản lý học tập. Đại học Bách khoa Hà Nội triển khai trợ lý ảo thông minh HUSTVA từ năm 2023, giúp cá nhân hóa trải nghiệm học tập, phân tích dữ liệu để cảnh báo sớm sinh viên có nguy cơ gặp khó khăn. Đây là bước tiến quan trọng trong công tác cố vấn học tập dựa trên dữ liệu lớn.

Khoảng cách giữa tiềm năng và thực tiễn ứng dụng AI

Bên cạnh những cơ hội rộng mở, ứng dụng AI trong giáo dục đại học vẫn đối mặt nhiều thách thức. Dữ liệu sinh viên, kết quả học tập và chương trình đào tạo còn phân tán, thiếu chuẩn hóa, khiến AI khó đạt hiệu quả tối ưu. Hệ thống máy chủ và trung tâm dữ liệu hạn chế cũng khiến các cơ sở giáo dục phụ thuộc vào những dự án nhỏ lẻ, thiếu tính liên thông.

Nguồn nhân lực am hiểu sâu về công nghệ giáo dục còn thiếu, trong khi nhiều giảng viên mới chỉ dừng ở mức “sử dụng công cụ AI”. Bên cạnh đó, những rủi ro về bảo mật dữ liệu, quyền riêng tư hay gian lận học thuật chưa có khung pháp lý đầy đủ để kiểm soát.

Không ít giảng viên và sinh viên còn e ngại AI, đặc biệt trước lo lắng rằng AI có thể thay thế vai trò con người. Trên thực tế, như nhiều chuyên gia khẳng định, AI chỉ là công cụ hỗ trợ—hiệu quả hay không phụ thuộc vào cách con người thiết kế, sử dụng và giám sát công nghệ.

Người thầy thời đại AI: Vai trò không thể thay thế

Dù công nghệ phát triển nhanh đến đâu, vai trò của người thầy vẫn giữ vị trí trung tâm. Theo Thạc sĩ Cao Hồng Huệ (Đại học Sư phạm Hà Nội 2), AI có thể cá nhân hóa học tập hay xử lý dữ liệu nhưng hoàn toàn không thể thay thế cảm xúc sư phạm, sự thấu hiểu hay khả năng định hướng giá trị sống. Chính những yếu tố nhân văn này tạo nên bản chất của nghề giáo.

Phó Giáo sư Nguyễn Đức Sơn, Hiệu trưởng Trường đại học Sư phạm Hà Nội, nhấn mạnh rằng phụ thuộc quá nhiều vào AI có thể làm giảm khả năng tư duy của người dạy. Vì vậy, việc ứng dụng công nghệ cần dựa trên nhận thức đúng về điểm mạnh – điểm yếu của AI, kết hợp hài hòa giữa công nghệ và sư phạm.

Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Nguyễn Kim Sơn cũng khẳng định: AI không thể thay thế người thầy nhưng tạo ra yêu cầu mới đối với nghề giáo. Giáo viên phải học suốt đời, hiểu AI để hướng dẫn người học, chuyển từ vai trò truyền đạt tri thức sang vai trò kiến tạo môi trường học tập, thúc đẩy năng lực tự học và sáng tạo.

AI chỉ phát huy giá trị khi đi cùng đổi mới giáo dục

Có thể thấy, AI đang mở ra cơ hội lớn cho giáo dục đại học Việt Nam, từ cải thiện phương pháp dạy - học đến nâng cao hiệu quả quản trị đào tạo. Tuy nhiên, AI chỉ phát huy đầy đủ giá trị khi đi kèm với cải cách mô hình đào tạo, nâng cao năng lực số của giảng viên - sinh viên và hoàn thiện chính sách bảo vệ dữ liệu, đạo đức học thuật.

Giống như mọi cuộc cách mạng công nghệ khác, AI đặt ra thách thức nhưng đồng thời tạo cơ hội để giáo dục Việt Nam bứt phá, nếu biết chủ động thích ứng và đổi mới. Trong kỷ nguyên số, người thầy vẫn là trung tâm, nhưng là trung tâm với vai trò mới-người dẫn dắt hành trình học tập suốt đời của người học, với sự hỗ trợ mạnh mẽ của công nghệ.

P.A (tổng hợp)