Ngày 28/7, tại Hà Nội, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phối hợp với Đại sứ quán Cộng hòa Italia và Đại sứ quán Nhật Bản tại Việt Nam tổ chức Hội thảo quốc tế "Không gian phát triển Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Định hướng chiến lược và lựa chọn chính sách".

Quang cảnh Hội thảo

Hội thảo diễn ra ngay sau Hội nghị lần thứ 3 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, trong đó đặt ra định hướng quan trọng về mở rộng, tổ chức lại và quản trị hiệu quả không gian phát triển, coi đây là nhiệm vụ chiến lược nhằm tạo thêm dư địa và động lực cho tăng trưởng trong giai đoạn tới.

Khai phá các không gian phát triển hoàn toàn mới

Phát biểu tại Hội thảo, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho rằng các nội dung thảo luận có ý nghĩa đặc biệt kịp thời, bám sát những định hướng lớn của Trung ương về đổi mới mô hình phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Theo Bộ trưởng, việc hội thảo được tổ chức ngay sau Hội nghị lần thứ 3 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV càng cho thấy tính thời sự của chủ đề, trong bối cảnh Việt Nam đang tìm kiếm những động lực tăng trưởng và không gian phát triển mới cho chặng đường phát triển tiếp theo.

Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, sau 40 năm đổi mới, mô hình tăng trưởng truyền thống của Việt Nam đã dần tới giới hạn. Việt Nam không thể chỉ dựa vào các không gian phát triển truyền thống mà cần một tầm nhìn mới, hình thành những không gian phát triển mới mang tính đột phá.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không chỉ đóng vai trò công cụ hỗ trợ mà phải trở thành động lực cốt lõi kiến tạo các không gian phát triển mới. “Trong bối cảnh hiện nay, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cùng với chuyển đổi số sẽ giữ vai trò then chốt trong việc thực hiện 2 nhiệm vụ lớn là làm mới các không gian phát triển truyền thống và khai phá các không gian hoàn toàn mới”, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nêu rõ.

Bên cạnh việc nâng cấp các không gian truyền thống, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh vai trò của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong việc kiến tạo các không gian phát triển mới, bao gồm không gian ngầm, không gian tầm thấp và không gian vũ trụ.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân phát biểu tại Hội thảo

Theo ông, nếu biển là không gian cần được nâng cấp thì không gian ngầm, không gian tầm thấp và không gian vũ trụ là những “vùng đất mới” đòi hỏi sự dẫn dắt của công nghệ và dữ liệu. Giá trị đột phá lớn nhất sẽ xuất hiện tại các điểm giao thoa giữa những không gian này.

Đối với không gian ngầm, thách thức không chỉ là khai thác dưới lòng đất mà còn là quản trị tích hợp giữa không gian mặt đất và không gian ngầm. Giải pháp cốt lõi là xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu địa chất, địa chính 3D và các mô hình bản sao số (Digital Twin) cho đô thị, qua đó bảo đảm quy hoạch đi trước một bước, hạn chế xung đột hạ tầng.

Đối với không gian tầm thấp, đây được xem là vùng biên kinh tế mới với nhiều tiềm năng phát triển nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro về an toàn. Khoa học và công nghệ cần đóng vai trò thiết lập hạ tầng số, xây dựng bản đồ số vùng bay, xác định các hành lang ưu tiên và hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật làm cơ sở cho việc cấp phép theo mức độ rủi ro.

Với không gian vũ trụ, Bộ trưởng nhận định đây là lĩnh vực thể hiện trình độ cạnh tranh công nghệ của mỗi quốc gia. Việt Nam cần phát triển đồng bộ hệ sinh thái vệ tinh, thiết bị mặt đất và các dịch vụ phân tích dữ liệu; đồng thời đẩy mạnh nghiên cứu và hợp tác quốc tế nhằm từng bước làm chủ các công nghệ cốt lõi, tham gia sâu hơn vào nền kinh tế vũ trụ đang phát triển mạnh trên thế giới.

Để khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thực sự phát huy vai trò kiến tạo các không gian phát triển mới, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho rằng cần có sự đổi mới mạnh mẽ về tư duy quản trị.

Theo đó, cần chuyển từ mô hình quản lý hành chính sang quản trị dựa trên tiêu chuẩn, quy chuẩn và mức độ rủi ro; đồng thời mở rộng các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với công nghệ mới trong các không gian phát triển mới.

Bộ trưởng cũng nhấn mạnh vai trò của Nhà nước với tư cách là khách hàng đầu tiên và khách hàng lớn thông qua cơ chế đặt hàng nghiên cứu, mua sắm công để hỗ trợ thương mại hóa công nghệ, tạo thị trường cho doanh nghiệp trong nước.

Kinh nghiệm từ Nhật Bản về không gian ngầm 

Một trong những nội dung thu hút sự quan tâm tại hội thảo là kinh nghiệm quốc tế về khai thác các không gian phát triển mới.

Đại sứ Nhật Bản tại Việt Nam Ito Naoki đánh giá cao những định hướng cải cách và mô hình tăng trưởng mới mà Việt Nam đang theo đuổi nhằm hiện thực hóa các mục tiêu phát triển đến năm 2030 và 2045.

Đại sứ Ito Naoki cho rằng, tương lai của các đô thị lớn như Hà Nội và TPHCM sẽ phụ thuộc ngày càng nhiều vào khả năng khai mở các "biên giới phát triển" mới như trí tuệ nhân tạo, không gian số, không gian ngầm, không gian trên không, không gian biển và các không gian liên kết vùng.

Trong đó, không gian ngầm là lĩnh vực đặc biệt đáng chú ý. Theo Đại sứ Ito Naoki, Nhật Bản từng đối mặt với những thách thức tương tự Việt Nam hiện nay như đô thị hóa nhanh, ùn tắc giao thông và áp lực về quỹ đất. Việc phát triển không gian ngầm đã giúp Tokyo giải quyết các vấn đề hạ tầng, đồng thời tạo ra các động lực tăng trưởng mới cho đô thị.

Theo kinh nghiệm của Nhật Bản, thành công trong phát triển không gian ngầm được xây dựng trên ba trụ cột gồm nhu cầu thực tiễn về không gian phát triển, khung pháp lý phù hợp và sự phát triển của công nghệ xây dựng hiện đại.

Đại sứ Ito Naoki cho biết mạng lưới tàu điện ngầm của Tokyo hiện dài hơn 300km. Không chỉ đóng vai trò giao thông công cộng, hệ thống metro còn góp phần tái cấu trúc không gian đô thị, thúc đẩy hình thành các trung tâm kinh tế mới. Bên cạnh đó, các khu thương mại ngầm tại Nhật Bản đã trở thành những không gian kinh tế sôi động, tạo ra giá trị gia tăng lớn cho nền kinh tế đô thị.

Không gian ngầm cũng đóng vai trò quan trọng trong nâng cao khả năng chống chịu của đô thị trước thiên tai. Hệ thống công trình ngầm và hạ tầng thoát nước giúp giảm thiểu thiệt hại do ngập lụt, bảo vệ các hoạt động kinh tế và đời sống người dân.

Những kinh nghiệm này được đánh giá là những gợi mở quan trọng cho Việt Nam khi Hà Nội, TPHCM và nhiều đô thị lớn đang đối mặt với áp lực về dân số, giao thông, quỹ đất và yêu cầu phát triển bền vững.

Không gian tri thức và đổi mới sáng tạo

Bên cạnh kinh nghiệm phát triển không gian ngầm của Nhật Bản, Đại sứ Italia tại Việt Nam Marco della Seta nhấn mạnh một khía cạnh khác của không gian phát triển hiện đại: Không gian tri thức, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.

Theo Đại sứ Marco Della Seta, trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới, tri thức, giáo dục, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc định hình tương lai phát triển của đất nước. Các tổ chức nghiên cứu có vai trò đặc biệt trong việc đánh giá các quá trình chuyển đổi và cung cấp cơ sở khoa học cho hoạch định chính sách.

Ông cho rằng trong quá trình chuyển đổi từ mô hình tăng trưởng dựa trên lao động giá rẻ sang mô hình dựa trên năng suất, công nghệ và đổi mới sáng tạo, nghiên cứu và tri thức không chỉ là yếu tố hỗ trợ mà cần trở thành động lực trung tâm của phát triển.

Đại sứ Italia cho biết hiện có khoảng 160 dự án nghiên cứu chung và 150 thỏa thuận hợp tác giữa các trường đại học của Italia và Việt Nam. Đây là nền tảng quan trọng để 2 nước tiếp tục mở rộng hợp tác trong đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo.

Từ những chia sẻ tại Hội thảo, các đại biểu thống nhất rằng trong bối cảnh mới, không gian phát triển cần được quản trị theo cách tiếp cận tổng thể, liên ngành và liên vùng; vượt qua giới hạn của tư duy phát triển theo địa giới hành chính để khai thác hiệu quả các nguồn lực và các không gian phát triển mới. Đồng thời, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và hợp tác quốc tế cần được xem là những động lực quan trọng để mở rộng dư địa tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

P.T (tổng hợp)