Chiều 13/1, tại Hội thảo khoa học “Chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số và Chủ nghĩa xã hội công nghệ - Những vấn đề lý luận và thực tiễn”, một nhận định gây chú ý được GS.TS Nguyễn Xuân Thắng - Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương - nhấn mạnh: đặc trưng nổi bật của chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số là sự tư nhân hóa dữ liệu và tri thức, trong khi chính dữ liệu và tri thức ấy lại được tạo ra từ quá trình xã hội hóa, với sự tham gia của hàng tỷ con người. Nhận định này đặt ra câu hỏi cốt lõi của thời đại: khi dữ liệu trở thành “tài nguyên chiến lược”, ai sở hữu, ai kiểm soát và ai hưởng lợi?

 
Quang cảnh Hội thảo

Hội thảo do Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh phối hợp Hội đồng Lý luận Trung ương tổ chức, hướng tới nhận diện và luận giải những biến đổi sâu sắc của chủ nghĩa tư bản hiện đại và chủ nghĩa xã hội hiện thực trong bối cảnh công nghệ mới. Theo GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, làn sóng công nghệ số - từ dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo (AI), vạn vật kết nối (IoT), tự động hóa thông minh đến siêu lượng tử - đang tạo ra “chất lượng mới” của lực lượng sản xuất, đồng thời làm biến đổi phương thức tổ chức, phân phối và cấu trúc quyền lực kinh tế - xã hội trên phạm vi toàn cầu.
Trong phân tích mô hình “chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số”, ông chỉ ra một nghịch lý: nguồn dữ liệu khổng lồ hình thành từ hành vi thường nhật của xã hội - từ tìm kiếm, mua sắm, giao tiếp, di chuyển đến học tập - nhưng lại được gom về hệ thống nền tảng và trở thành tài sản riêng của một số ít tập đoàn. Ở đây, dữ liệu không còn chỉ là thông tin; nó là nguyên liệu của thuật toán, là đầu vào của AI, là công cụ dự báo thị trường và dẫn dắt hành vi. Khi nắm dữ liệu, doanh nghiệp không chỉ bán sản phẩm, mà còn “bán năng lực dự đoán”, năng lực định hình lựa chọn và thậm chí định hình dư luận.
Từ đó, các tập đoàn công nghệ lớn không đơn thuần là chủ thể kinh tế, mà dần trở thành trung tâm quyền lực mới. GS.TS Nguyễn Xuân Thắng nêu ví dụ những “người khổng lồ” như Nvidia, Meta hay SpaceX: họ sở hữu năng lực tính toán, hạ tầng, nền tảng và hệ sinh thái dữ liệu - những thứ quyết định ai có thể tham gia cuộc chơi AI và kinh tế số. Một số rất ít doanh nghiệp có khả năng kiểm soát dòng chảy thông tin, hành vi tiêu dùng, thiết kế thuật toán gợi ý, từ đó tạo ra rào cản thị trường và củng cố vị thế độc quyền.
Từ góc nhìn phát triển, ông cảnh báo nguy cơ hình thành “chủ nghĩa thực dân công nghệ”: các nước đang phát triển có thể rơi vào lệ thuộc công nghệ, bị khóa chặt ở các phân khúc giá trị thấp, trong khi phần giá trị cao nhất (dữ liệu, thuật toán, tiêu chuẩn, nền tảng) nằm ở bên ngoài. Khi đó, chênh lệch không chỉ là chênh lệch thu nhập, mà là chênh lệch quyền lực số.
Đối lập với mô hình ấy, GS.TS Nguyễn Xuân Thắng nhấn mạnh khái niệm “chủ nghĩa xã hội công nghệ” như một định hướng: công nghệ số là thành tựu văn minh nhân loại và cần được tổ chức để phục vụ con người, đảm bảo tính bao trùm, nhân văn. Khác biệt căn bản, theo ông, nằm ở mục tiêu: nếu mô hình tư bản số hướng tới tối đa hóa lợi nhuận và độc quyền, thì định hướng xã hội chủ nghĩa đặt trọng tâm vào lợi ích xã hội, bảo vệ dữ liệu công dân như một quyền cơ bản và bảo đảm “không ai bị bỏ lại phía sau”. Điều đó đòi hỏi tiếp tục nghiên cứu quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ lực lượng sản xuất mới, cũng như phát huy vai trò điều tiết của Nhà nước để ngăn bất bình đẳng mới phát sinh từ công nghệ.
Hội thảo cũng ghi nhận nhiều tham luận bổ sung chiều sâu thực tiễn. PGS.TS Nguyễn Mạnh Hùng nêu góc nhìn “Thất bại và Dữ liệu”: muốn đổi mới sáng tạo, xã hội cần khoan dung với thất bại và coi thất bại như “dữ liệu” để hiệu chỉnh chính sách; đồng thời đề xuất cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) nhằm tránh tâm lý “sợ sai, giấu sai”. GS.TS Trần Văn Phòng nhấn mạnh vai trò giáo dục - đào tạo, đặc biệt tư duy toán học và thuật toán, cùng phát triển nhân lực chất lượng cao và nhân lực số. Từ góc độ kinh tế quốc tế, PGS.TS Hoàng Xuân Bình chỉ ra thách thức khoảng cách số giữa các địa phương và nhu cầu cấp bách về khung pháp lý số, quản trị dữ liệu, bảo vệ quyền riêng tư, cũng như chính sách dựa trên dữ liệu và bằng chứng.
Thông điệp xuyên suốt hội thảo là: trong kỷ nguyên số, dữ liệu và tri thức đang trở thành “tư liệu sản xuất” mới, có thể tạo ra tăng trưởng vượt bậc nhưng cũng dễ tạo bất bình đẳng và lệ thuộc nếu thiếu cơ chế quản trị phù hợp. Nhận định của GS.TS Nguyễn Xuân Thắng về sự tư nhân hóa dữ liệu trong chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số vì vậy không chỉ là mô tả hiện tượng, mà là lời nhắc về một lựa chọn chiến lược: xây dựng năng lực công nghệ và quản trị dữ liệu theo hướng nhân văn, bao trùm, đặt con người ở trung tâm. Khi công nghệ ngày càng mạnh, câu hỏi quan trọng hơn bao giờ hết không phải “AI làm được gì”, mà là “xã hội tổ chức quyền lực dữ liệu như thế nào để phát triển bền vững và công bằng”.

P.A.T (tổng hợp)