Hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong các cơ sở giáo dục đại học cần chuyển mạnh từ tư duy “nghiên cứu để công bố” sang tạo tri thức, phát triển công nghệ, sản phẩm và nguồn nhân lực chất lượng cao, qua đó đóng góp trực tiếp cho phát triển kinh tế - xã hội.

Đây là định hướng được nhấn mạnh tại Hội nghị triển khai hoạt động khoa học và công nghệ năm 2026 do Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức ngày 7/8 tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.

Phát biểu tại Hội nghị, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Phạm Quang Hưng cho biết hệ thống chính sách mới đang tạo nền tảng quan trọng để đổi mới hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong các trường đại học. Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng cho phát triển; Nghị quyết số 71-NQ/TW tiếp tục đặt yêu cầu đổi mới mạnh mẽ giáo dục đại học, nâng cao năng lực nghiên cứu, làm chủ công nghệ và phát triển nhân lực chất lượng cao.

Cùng với đó, Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025, Nghị định số 125/2026/NĐ-CP và Kế hoạch khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo giai đoạn 2026-2030 của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã mở rộng phân cấp, phân quyền và quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục đại học, đồng thời chuyển dần từ quản lý theo quy trình, đầu vào sang quản lý theo mục tiêu, sản phẩm và tác động.

Quang cảnh Hội nghị

Theo Thứ trưởng Phạm Quang Hưng, khi hành lang pháp lý đã được mở rộng, vấn đề quyết định là năng lực tổ chức thực hiện và trách nhiệm giải trình của từng trường. Người đứng đầu cơ sở giáo dục đại học phải trực tiếp chỉ đạo hoạt động khoa học và công nghệ, tạo môi trường thuận lợi cho nhà khoa học sáng tạo, đồng thời chịu trách nhiệm về hiệu quả sử dụng nguồn lực và kết quả nghiên cứu.

Báo cáo tại Hội nghị cho thấy hoạt động nghiên cứu trong các trường đại học đã có nhiều chuyển biến. Năm 2025, các cơ sở giáo dục đại học trực thuộc Bộ có 6.051 công bố thuộc Web of Science, 4.177 công bố thuộc Scopus và 10.267 bài báo trên các tạp chí khoa học trong nước. Hoạt động sở hữu trí tuệ cũng ghi nhận 481 sáng chế, giải pháp hữu ích và tài sản trí tuệ khác được chấp nhận đơn.

Nhiều nhóm nghiên cứu mạnh, phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu và mô hình đổi mới sáng tạo đã được hình thành. Nghiên cứu ngày càng gắn với đào tạo sau đại học, phát triển nhà khoa học trẻ, nghiên cứu khoa học sinh viên và hợp tác với doanh nghiệp. Một số trường đã bắt đầu tập trung vào các lĩnh vực công nghệ chiến lược, tăng cường chuyển giao công nghệ và thúc đẩy khởi nghiệp.

Tuy nhiên, Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng chỉ ra nhiều hạn chế. Không ít nhiệm vụ nghiên cứu còn nhỏ lẻ, phân tán, thiếu các chương trình dài hạn và sản phẩm có tính dẫn dắt. Kết quả chuyển giao, thương mại hóa và nguồn thu từ khoa học, công nghệ còn khiêm tốn. Hạ tầng nghiên cứu, phòng thí nghiệm và dữ liệu chưa đồng bộ; các nhóm nghiên cứu mạnh và trung tâm nghiên cứu xuất sắc chưa phát triển đồng đều. Liên kết giữa Nhà nước, nhà trường, nhà khoa học và doanh nghiệp vẫn thiếu tính bền vững.

Để tạo chuyển biến trong giai đoạn tới, Thứ trưởng Phạm Quang Hưng đề nghị các cơ sở giáo dục đại học thực hiện một số chuyển dịch quan trọng. Trước hết là chuyển từ quản lý theo đầu vào sang quản trị theo mục tiêu, sản phẩm, chất lượng và tác động; từ các đề tài đơn lẻ sang chương trình nghiên cứu dài hạn, nhóm nghiên cứu mạnh, trung tâm nghiên cứu xuất sắc và hệ thống phòng thí nghiệm dùng chung.

Đặc biệt, các trường cần chuyển từ tư duy “nghiên cứu để công bố” sang “nghiên cứu để tạo tri thức, đào tạo nhân lực, phát triển công nghệ, tạo sản phẩm và giải quyết các vấn đề thực tiễn”. Đầu tư cho nghiên cứu cũng cần có trọng tâm, ưu tiên khoa học cơ bản, khoa học giáo dục, công nghệ chiến lược và các lĩnh vực mà từng trường có lợi thế.

Cùng với đó, mô hình hợp tác Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp cần được mở rộng thực chất hơn. Tại Hội nghị, Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Tuấn, Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội, đề xuất triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với 10-15 doanh nghiệp spin-off trong 24 tháng, đồng thời áp dụng cơ chế linh hoạt về định giá tài sản trí tuệ, sử dụng cơ sở vật chất và bảo lưu vị trí công tác của giảng viên tham gia điều hành doanh nghiệp.

Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết sẽ tiếp tục phối hợp với các bộ, ngành tháo gỡ vướng mắc về tài chính, tài sản, sở hữu trí tuệ, cơ chế đặt hàng và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Thứ trưởng Phạm Quang Hưng đề nghị sau Hội nghị, từng cơ sở giáo dục đại học rà soát chiến lược phát triển và cụ thể hóa thành nhiệm vụ với yêu cầu “rõ mục tiêu, rõ sản phẩm, rõ nguồn lực, rõ tiến độ, rõ trách nhiệm và rõ cơ chế kiểm tra, đánh giá”. Mục tiêu cuối cùng là biến những chủ trương mới thành năng lực nghiên cứu thực chất, công nghệ và sản phẩm cụ thể, đóng góp trực tiếp cho sự phát triển của đất nước.

P.T (tổng hợp)