Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng, Liên minh châu Âu (EU) đang đối mặt với các thảm họa thiên nhiên khốc liệt như lũ lụt, bão tố và hạn hán, gây thiệt hại hàng tỷ euro mỗi năm. Trí tuệ nhân tạo (AI) nổi lên như một công cụ chiến lược, với khả năng xử lý dữ liệu lớn, dự báo thời gian thực và hỗ trợ ra quyết định nhanh chóng, giúp nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro thiên tai (DRM). Từ các hội thảo chuyên ngành đến các chương trình tài trợ lớn, EU đã tích hợp AI vào chính sách phòng ngừa và ứng phó, nhằm xây dựng một châu lục bền vững hơn. Các sáng kiến này không chỉ dựa trên công nghệ nội địa mà còn học hỏi từ các mô hình toàn cầu, như của Liên Hợp Quốc và Mỹ, để tối ưu hóa dự báo và giảm thiểu thiệt hại.

EU đã đặt AI làm trọng tâm trong chiến lược DRM, đặc biệt qua các cơ quan như Trung tâm Nghiên cứu Chung (JRC) và Phòng thí nghiệm Quản lý Khủng hoảng châu Âu (ECML). Từ năm 2024, JRC đã khám phá cách AI hỗ trợ chiến lược phòng ngừa, chuẩn bị và phục hồi của EU, tập trung vào phân tích dữ liệu và xử lý hình ảnh để giám sát rủi ro thời gian thực. Tại hội thảo "AI trong Chuẩn bị Thiên tai" từ 16-18/6/2025, các chuyên gia từ chính phủ, nghiên cứu và doanh nghiệp đã thảo luận về việc sử dụng AI để cải thiện dự báo, cảnh báo sớm và đánh giá tác động. Các quốc gia như Đức, Pháp và Hà Lan đã lồng ghép AI vào kế hoạch quốc gia về biến đổi khí hậu, kết hợp với hệ thống Copernicus để tinh chỉnh dự báo lũ lụt và hạn hán bằng học máy.

Nhiều dự án tiêu biểu minh chứng cho hiệu quả của AI. Dự án C2IMPRESS, dưới chương trình Horizon Europe, xây dựng hệ thống đa tầng để đánh giá rủi ro đa thiên tai, tích hợp mô hình hành vi con người và giao thông để nâng cao ứng phó. Tương tự, SAFE-LAND sử dụng AI để đánh giá rủi ro thủy địa chất, cung cấp hướng dẫn cá nhân hóa dựa trên cơ sở dữ liệu tham chiếu, đặc biệt hỗ trợ nhóm dễ tổn thương. Dự án CARMA phát triển robot mặt đất không người lái (UGV) với AI điều phối nhiệm vụ, nhận diện nạn nhân qua bản đồ 3D và thuật toán học máy, giảm thời gian phản ứng trong cứu hộ. AI4Flood, hợp tác Tây Ban Nha-Pháp-Andorra, áp dụng học máy để dự đoán lũ chính xác hơn tại các lưu vực sông, hỗ trợ chính quyền địa phương giảm thiểu tác động. Ngoài ra, sáng kiến toàn cầu như Sáng kiến ​​toàn cầu về khả năng phục hồi trước các thảm họa thiên nhiên thông qua AI, do ITU dẫn dắt, cung cấp hướng dẫn AI cho DRM, giúp EU học hỏi từ các khu vực khác. Sở Quản lý Khẩn cấp Copernicus (CEMS) sử dụng AI để cải thiện dự báo, như tinh chỉnh cảnh báo lũ và hạn hán.

Tuy nhiên, ứng dụng AI trong DRM gặp nhiều thách thức. Đầu tiên là thiên kiến dữ liệu và phân biệt đối xử, có thể dẫn đến phân bổ tài nguyên không công bằng, ưu tiên một số cộng đồng hơn. Minh bạch và giải thích được cũng là vấn đề, đòi hỏi AI phải "giải thích được" để người dùng hiểu quyết định. Bảo mật dữ liệu, quyền riêng tư và rủi ro an ninh mạng là mối lo lớn, đặc biệt trong quyết định thời gian thực. Thiếu dữ liệu chất lượng cao và sự khác biệt về mức độ hoàn thiện công nghệ làm khó khăn việc triển khai rộng rãi. Ngoài ra, khoảng cách giữa nghiên cứu học thuật và thực tiễn vận hành, cùng ngân sách hạn chế, cản trở tích hợp AI.

Để vượt qua, EU đề xuất các giải pháp. Đào tạo nâng cao năng lực cho nhân viên DRM, từ khóa học cơ bản đến chuyên sâu, tập trung vào ứng dụng thực tế. Khuyến khích mua sắm đổi mới qua cơ chế PCP và PPI để thúc đẩy triển khai AI. Liên kết các sáng kiến EU, như AI Act, để đảm bảo đạo đức và an toàn. Hơn nữa, hợp tác quốc tế qua P4G và UNEP Coalition thúc đẩy AI bền vững cho khí hậu, giảm phát thải và tăng cường dự báo. Các sự kiện như hội nghị AI cho sự chuẩn bị về thời tiết và khí hậu năm 2025 nhấn mạnh vai trò AI trong thích ứng khí hậu.

AI đang cách mạng hóa DRM tại EU, từ dự báo chính xác đến cứu hộ hiệu quả, giúp giảm thiểu thiệt hại và cứu sống con người. Tuy nhiên, để khai thác tối đa tiềm năng, cần giải quyết thách thức về đạo đức, dữ liệu và hợp tác. Với các chính sách, EU có nền tảng vững chắc để dẫn dắt toàn cầu trong ứng dụng AI chống thiên tai. Tương lai đòi hỏi đầu tư liên tục và tham gia cộng đồng để xây dựng một châu lục chống chịu mạnh mẽ hơn trước biến đổi khí hậu.

P.T (NASTIS)

Tài liệu tham khảo

1. Enhancing Disaster Risk Management through AI – A Recap of the Workshop. https://civil-protection-knowledge-network.europa.eu/news/enhancing-disaster-risk-management-through-ai-recap-workshop
2. Artificial Intelligence approaches for disaster risk management. https://www.preventionweb.net/media/108040/download
3. Artificial intelligence applied to disasters and crises management. https://euagenda.eu/publications/artificial-intelligence-applied-to-disasters-and-crises-management
4. Enhancing Disaster Risk Management through AI - DRM Workshop. https://ikcest-drr.data.ac.cn/post/11cb8