Trong kỷ nguyên số, trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo nên làn sóng đổi mới mạnh mẽ, đặc biệt trong lĩnh vực truyền thông và sáng tạo nội dung. Công nghệ AI, nhất là AI tạo sinh (Generative AI), đã giúp rút ngắn thời gian sản xuất, giảm chi phí và mở rộng khả năng sáng tạo cho mọi đối tượng - từ các nhà báo chuyên nghiệp đến người dùng mạng xã hội. Tuy nhiên, cùng với những cơ hội to lớn, AI cũng đặt ra thách thức về tính minh bạch, độ tin cậy thông tin và trách nhiệm đạo đức của người sử dụng. Trong bối cảnh đó, Việt Nam đang từng bước xây dựng hành lang pháp lý và bộ quy tắc ứng xử để hướng dẫn sử dụng AI một cách an toàn, chuẩn mực và có trách nhiệm trong truyền thông số.

AI ngày càng đóng vai trò trung tâm trong chuyển đổi số ngành truyền thông, tạo nên cách thức mới trong sản xuất tin tức, quảng cáo và tương tác xã hội. Tuy nhiên, việc lan truyền nhanh chóng của nội dung do AI tạo ra cũng khiến ranh giới giữa thật và giả, đúng và sai trở nên mong manh hơn bao giờ hết. Để kiểm soát rủi ro và bảo đảm công nghệ phục vụ lợi ích con người, nhiều quốc gia đã sớm ban hành bộ quy tắc và khung điều chỉnh AI.

Liên minh châu Âu (EU) có Nguyên tắc điều chỉnh AI (AI Act), Nhật Bản ban hành Hướng dẫn AI cho doanh nghiệp, trong khi Mỹ xây dựng Khung quản lý rủi ro AI do Viện Tiêu chuẩn và Công nghệ Quốc gia (NIST) phát triển. Các chính sách này đều hướng tới cùng một mục tiêu: đảm bảo AI được sử dụng minh bạch, có trách nhiệm và không gây hại cho xã hội.

Tại Việt Nam, hành lang pháp lý về AI đang được hoàn thiện nhanh chóng. Đáng chú ý là Luật Công nghiệp Công nghệ số năm 2025, trong đó lần đầu tiên đặt ra yêu cầu sử dụng AI có trách nhiệm, coi đây là cơ sở pháp lý quan trọng để xử lý sai phạm, gắn trách nhiệm với từng hành vi và bảo vệ môi trường mạng an toàn, minh bạch. Theo ông Nguyễn Minh Hồng, Chủ tịch Hội Truyền thông số Việt Nam, bên cạnh quy định mang tính bắt buộc, Nhà nước cũng khuyến khích xây dựng và phổ biến các bộ quy tắc ứng xử mang tính tự nguyện, giúp tổ chức, cá nhân hành nghề trong lĩnh vực truyền thông thực hành một cách chuẩn mực, đạo đức và chuyên nghiệp.

Trên tinh thần đó, Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS) thuộc Hội Truyền thông số Việt Nam đã soạn thảo “Bộ quy tắc sử dụng AI có trách nhiệm trong truyền thông số” (phiên bản 1.0). Bộ quy tắc này phù hợp với Luật Công nghiệp Công nghệ số 2025, Luật Quảng cáo (sửa đổi, bổ sung 2025) và các quy định liên quan, nhằm hướng dẫn người dùng AI và mạng xã hội sử dụng công nghệ đúng pháp luật, đúng chuẩn mực.

Bộ quy tắc gồm 6 nguyên tắc cốt lõi:

1. Minh bạch – Phải thông báo rõ khi sử dụng nội dung do AI tạo ra, đồng thời gắn nhãn “AI-generated” trên các nền tảng mạng xã hội.
2. Đáng tin cậy – Mọi nội dung cần được kiểm chứng, dựa trên nguồn rõ ràng và không bị bóp méo.
3. Tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ – Không sử dụng trái phép nội dung, hình ảnh hoặc ý tưởng của người khác.
4. Bảo vệ quyền riêng tư – Chỉ xử lý dữ liệu cá nhân khi có sự đồng ý và tuân thủ quy định bảo mật.
5. Tôn trọng phẩm giá con người – Đặt con người làm trung tâm, tránh tạo hoặc lan truyền nội dung vi phạm đạo đức.
6. Có trách nhiệm – Người dùng phải sẵn sàng giải trình về hành vi của mình, tuân thủ các quy tắc nghề nghiệp và chuẩn mực xã hội.

Từ 6 nguyên tắc này, bộ quy tắc chi tiết hóa thành 29 hướng dẫn cụ thể cho người dùng AI và 5 lưu ý riêng cho quảng cáo trực tuyến, nhằm cân bằng giữa tự do sáng tạo và trách nhiệm xã hội. Mục tiêu của tài liệu không phải để hạn chế công nghệ, mà là định hướng người dùng sáng tạo có đạo đức, tôn trọng quyền con người, sở hữu trí tuệ và tính trung thực trong truyền thông.

Trong kỷ nguyên mà AI có thể tạo ra văn bản, hình ảnh, video chỉ trong vài giây, ranh giới giữa sáng tạo và lạm dụng công nghệ trở nên mong manh. Việc Việt Nam chủ động ban hành Luật Công nghiệp Công nghệ số và Bộ quy tắc sử dụng AI có trách nhiệm trong truyền thông số là bước đi kịp thời và có tầm nhìn xa. Đây không chỉ là công cụ quản lý, mà còn là kim chỉ nam cho sự phát triển lành mạnh của hệ sinh thái truyền thông Việt Nam trong thời đại AI.

Khi AI trở thành đối tác sáng tạo, chứ không phải mối đe dọa, và khi người sử dụng công nghệ ý thức được trách nhiệm đạo đức của mình, truyền thông số Việt Nam sẽ có cơ hội vươn lên mạnh mẽ - vừa hiện đại, vừa nhân văn, vừa đáng tin cậy trong mắt cộng đồng quốc tế.

A.T (tổng hợp)