Năm 2026 mở ra trong bối cảnh Trái đất tiếp tục chịu sức ép chưa từng có từ biến đổi khí hậu, suy thoái tài nguyên và mô hình phát triển thiếu bền vững. Từ nóng lên toàn cầu, suy giảm đa dạng sinh học đến ô nhiễm nhựa và hệ lụy môi trường của trí tuệ nhân tạo, nhiều vấn đề môi trường lớn nhất hiện nay đang đặt nhân loại trước yêu cầu cấp bách phải hành động.

Phát thải khí nhà kính từ nhiên liệu hóa thạch tiếp tục là nguyên nhân cốt lõi khiến nhiệt độ toàn cầu tăng cao. Giai đoạn 2015-2025 ghi nhận 11 năm liên tiếp nằm trong nhóm nóng nhất lịch sử. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như nắng nóng, cháy rừng, bão lũ xuất hiện với tần suất và cường độ ngày càng lớn, đẩy nhiều hệ sinh thái vượt qua “điểm tới hạn” nguy hiểm.

Dù khoa học đã chứng minh rõ ràng tác động của biến đổi khí hậu, vấn đề này vẫn bị chính trị hóa tại nhiều quốc gia. Việc rút lui khỏi các cam kết khí hậu, nới lỏng quy định môi trường và gia tăng ảnh hưởng của ngành nhiên liệu hóa thạch đang làm suy yếu nỗ lực toàn cầu nhằm hạn chế đà nóng lên của Trái đất.

Suy giảm đa dạng sinh học

Trong vòng 50 năm qua, quần thể động vật hoang dã toàn cầu đã suy giảm hơn 60%. Phá rừng, chuyển đổi đất nông nghiệp và buôn bán động vật hoang dã trái phép đang đẩy nhiều loài đến bờ tuyệt chủng. Dù thế giới đã cam kết bảo vệ 30% diện tích đất và biển vào năm 2030, tiến độ thực hiện vẫn còn chậm.

Ô nhiễm không khí cũng là một trong những vấn đề môi trường lớn nhất hiện nay. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm có từ 4,2 đến 7 triệu người trên toàn cầu tử vong do ô nhiễm không khí, và cứ 10 người thì có 9 người hít thở không khí chứa mức ô nhiễm cao. Nguyên nhân chủ yếu đến từ hoạt động công nghiệp, giao thông, đốt sinh khối và bão bụi. Tình trạng này đặc biệt nghiêm trọng tại châu Á và châu Phi do thiếu hạ tầng, tiêu chuẩn và dữ liệu giám sát chất lượng không khí, khiến cho tuổi thọ của người dân ở nhiều khu vực giảm đáng kể. Ngay cả tại các khu vực phát triển như châu Âu và Mỹ, phần lớn dân số vẫn đang sống trong môi trường không khí không an toàn, với hàng trăm nghìn ca tử vong và nhiều hệ lụy nghiêm trọng đối với sức khỏe mỗi năm.

Rừng bị chặt phá với tốc độ đáng báo động để phục vụ nông nghiệp và khai thác tài nguyên. Song song đó, khoảng 40% diện tích đất toàn cầu đang bị suy thoái, đe dọa trực tiếp an ninh lương thực khi dân số thế giới tiếp tục tăng nhanh.

Biến đổi khí hậu đang khiến Bắc Cực ấm lên nhanh gấp hơn hai lần mức trung bình toàn cầu, kéo theo băng tan nhanh và mực nước biển dâng. Hiện mực nước biển tăng khoảng 3,2 mm mỗi năm và có thể dâng tới 0,7 mét vào cuối thế kỷ. Greenland và Nam Cực là hai nguồn đóng góp lớn nhất do lượng băng tan khổng lồ, với nguy cơ làm mực nước biển tăng nhiều mét nếu băng tan hoàn toàn. 

Mực nước biển dâng sẽ gây tác động tàn khốc đến các khu vực ven biển. Theo Climate Central, hiện tượng này có thể khiến 340 - 480 triệu người phải di dời. Bangkok, TP. Hồ Chí Minh, Manila và Dubai nằm trong số các thành phố chịu rủi ro cao nhất.

Đại dương hấp thụ khoảng 30% lượng CO₂ thải vào khí quyển. Khi lượng khí thải carbon tăng lên do đốt nhiên liệu hóa thạch và cháy rừng, lượng CO₂ hòa tan vào đại dương cũng tăng theo, dẫn đến axit hóa.

Ngay cả thay đổi nhỏ về độ pH cũng có thể gây tác động nghiêm trọng đến hệ sinh thái biển. Axit hóa đại dương làm suy yếu chuỗi thức ăn, phá hủy sinh cảnh và có thể khiến vỏ của các loài như hàu bắt đầu hòa tan.

Một trong những hệ quả nghiêm trọng nhất là hiện tượng tẩy trắng san hô và suy thoái rạn san hô. Một số nhà khoa học cảnh báo rằng rạn san hô có thể biến mất hoàn toàn vào năm 2050.

Nhiệt độ tăng cao cùng các phương thức canh tác không bền vững đang khiến tình trạng thiếu an ninh lương thực và nước ngày càng trầm trọng.

Mỗi năm, hơn 68 tỷ tấn tầng đất mặt bị xói mòn trên toàn cầu, với tốc độ nhanh gấp 100 lần khả năng tái tạo tự nhiên. Lượng đất này, chứa đầy thuốc trừ sâu và phân bón, bị cuốn vào các hệ thống sông ngòi, gây ô nhiễm nguồn nước sinh hoạt và các khu bảo tồn ở hạ lưu.

Đất bị phơi lộ và suy thoái dễ bị xói mòn do gió và nước vì thiếu hệ thống rễ cây và nấm giúp giữ kết cấu đất. Một nguyên nhân chính gây xói mòn đất là việc cày xới quá mức. Mặc dù giúp tăng năng suất ngắn hạn, cày xới lại phá hủy cấu trúc đất, dẫn đến nén chặt đất, mất độ phì và hình thành lớp vỏ bề mặt, làm gia tăng xói mòn đất.

Dân số toàn cầu dự kiến đạt 9 tỷ người vào giữa thế kỷ này. Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO), nhu cầu lương thực toàn cầu có thể tăng 70% vào năm 2050. Hiện nay, hơn 820 triệu người trên thế giới vẫn bị thiếu ăn.

Về an ninh nước, chỉ 3% lượng nước trên Trái đất là nước ngọt, trong đó hai phần ba bị đóng băng trong các sông băng hoặc không thể khai thác. Khoảng 1,1 tỷ người không có khả năng tiếp cận nước sạch và 2,7 tỷ người thiếu nước ít nhất một tháng mỗi năm.

Ngành thời trang chiếm khoảng 10% tổng lượng phát thải carbon toàn cầu, khiến đây trở thành một trong những vấn đề môi trường lớn nhất hiện nay. Theo Chương trình Môi trường Liên hợp quốc, ngành này phát thải khí nhà kính nhiều hơn cả ngành hàng không và vận tải biển cộng lại, đồng thời tạo ra gần 20% lượng nước thải toàn cầu - tương đương 93 tỷ mét khối - chủ yếu từ quá trình nhuộm vải.

Mỗi năm, thế giới thải ra khoảng 92 triệu tấn rác thải dệt may, và con số này có thể tăng lên 134 triệu tấn vào năm 2030. Phần lớn quần áo bị loại bỏ không thể phân hủy sinh học và kết thúc tại các bãi chôn lấp, trong khi vi nhựa từ polyester, nylon, acrylic và các sợi tổng hợp khác rò rỉ vào đất và nguồn nước.

Một lượng lớn quần áo cũ bị đổ bỏ tại các nước đang phát triển, điển hình là sa mạc Atacama ở Chile. Hàng triệu tấn quần áo từ châu Âu, châu Á và châu Mỹ đổ về đây mỗi năm. Riêng năm 2023, khoảng 46 triệu tấn quần áo bị bỏ hoang tại khu vực này.

Mô hình thời trang nhanh - sản xuất nhanh, rẻ và chất lượng thấp - tiếp tục làm trầm trọng thêm vấn đề. Mặc dù Hiến chương Hành động Khí hậu ngành Thời trang của Liên hợp quốc kêu gọi đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, phần lớn doanh nghiệp vẫn chưa giải quyết trách nhiệm của mình đối với biến đổi khí hậu.

Báo cáo Rủi ro Toàn cầu 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới xếp biến đổi khí hậu và rủi ro liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI) vào nhóm 10 rủi ro toàn cầu hàng đầu trong thập kỷ tới.

Năm 2025 chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của AI trên toàn cầu, mang lại lợi ích cho dự báo thời tiết, bảo tồn thiên nhiên và giảm thiểu rủi ro thiên tai. Tuy nhiên, công nghệ này cũng kéo theo nhiều hệ lụy môi trường và đạo đức.

Tác động môi trường của AI đến từ lượng điện tiêu thụ để huấn luyện mô hình, sử dụng hàng ngày, lượng nước làm mát các trung tâm dữ liệu và dấu chân carbon của phần cứng. CEO OpenAI Sam Altman từng tiết lộ rằng chỉ riêng việc người dùng nói “làm ơn” hay “cảm ơn” với ChatGPT cũng khiến chi phí tính toán tăng thêm hàng chục triệu USD do tiêu thụ năng lượng cao hơn.

OpenAI được cho là đã tiêu thụ khoảng 1.287 MWh điện để huấn luyện mô hình GPT-3 - tương đương lượng điện cấp cho hơn 120 hộ gia đình Mỹ trong một năm. Hoạt động suy luận (inference) chiếm hơn 60% tổng dấu chân carbon của AI.

Một nghiên cứu cho thấy GPT-3 tiêu thụ tương đương một chai nước 500 ml cho mỗi 10-50 câu trả lời trung bình. Dự báo đến năm 2027, lượng nước sử dụng cho AI toàn cầu có thể đạt 4,2-6,6 tỷ mét khối, cao gấp 4-6 lần tổng lượng nước tiêu thụ hàng năm của Đan Mạch.

Cá là nguồn protein thiết yếu của hơn 3 tỷ người và sinh kế của khoảng 12% dân số toàn cầu, chủ yếu là ngư dân quy mô nhỏ. Tuy nhiên, nhu cầu thực phẩm và dân số tăng nhanh đã khiến khoảng 30% ngư trường bị đánh bắt quá mức, kéo theo suy giảm đa dạng sinh học, sinh kế và chất lượng môi trường biển. Dù FAO và Liên hợp quốc đang thúc đẩy quản lý bền vững nghề cá, việc kiểm soát đánh bắt quá mức vẫn đòi hỏi các quy định nghiêm ngặt hơn, trong đó lệnh cấm trợ cấp đánh bắt cá của WTO năm 2022 được xem là bước tiến quan trọng.

Cobalt là khoáng sản then chốt cho pin xe điện và quá trình chuyển đổi năng lượng sạch, với nhu cầu ngày càng tăng, chủ yếu được khai thác tại Cộng hòa Dân chủ Congo. Tuy nhiên, hoạt động khai thác cobalt đang gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng, bao gồm bóc lột lao động, rủi ro phóng xạ, ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng xấu đến sức khỏe cộng đồng địa phương, đặt ra thách thức lớn về tính bền vững và công bằng của chuỗi cung ứng năng lượng tái tạo.