Trong thời đại mà trí tuệ nhân tạo (AI) đang định hình lại các ngành công nghiệp toàn cầu, Nhật Bản đang thực hiện những bước đi táo bạo để khẳng định vị thế dẫn đầu về công nghệ. Là một chuyên gia về công nghệ y sinh học tiên tiến, tôi nhìn nhận sự phát triển này qua lăng kính cách AI có thể cách mạng hóa lĩnh vực chăm sóc sức khỏe và khoa học đời sống. Gần đây, chính phủ Nhật Bản đã công bố một khoản đầu tư lớn nhằm thúc đẩy năng lực AI nội địa, nhằm thu hẹp khoảng cách với các cường quốc như Mỹ và Trung Quốc. Sáng kiến này không chỉ đáp ứng nhu cầu công nghiệp mà còn mang lại tiềm năng to lớn cho các ứng dụng y sinh, chẳng hạn như chẩn đoán chính xác và liệu pháp hỗ trợ bởi robot. Thông qua mô hình hợp tác công-tư, Nhật Bản hướng tới xây dựng hệ sinh thái AI bền vững, hỗ trợ đổi mới trong các lĩnh vực then chốt, bao gồm y sinh học, giữa bối cảnh căng thẳng địa chính trị về tài nguyên công nghệ.

Chiến lược AI mới nhất của Nhật Bản bao gồm gói hỗ trợ khoảng 1.000 tỷ yên (khoảng 6,3 tỷ USD) trong vòng 5 năm, bắt đầu từ năm tài chính 2026. Khoản hỗ trợ này sẽ được dành cho một công ty mới, dự kiến thành lập vào đầu năm 2026, do Tập đoàn SoftBank dẫn dắt cùng hơn chục doanh nghiệp khác tham gia. Sự hợp tác này tập trung vào việc phát triển các mô hình AI nền tảng với chỉ số hiệu suất hàng đầu, và các mô hình này sẽ được mở cho các doanh nghiệp Nhật Bản sử dụng. Khác với các nỗ lực trước đây, mô hình công-tư này nhấn mạnh việc nâng cao lợi thế cạnh tranh của Nhật Bản trong lĩnh vực AI, đặc biệt trước sự thống trị của các ông lớn công nghệ Mỹ như OpenAI và DeepMind của Google, cũng như các tiến bộ được nhà nước Trung Quốc hậu thuẫn qua các công ty như Baidu và Alibaba.

Từ góc nhìn công nghệ y sinh học, việc tích hợp AI vào hệ sinh thái của Nhật Bản có thể thúc đẩy các đột phá trong chăm sóc sức khỏe. Ví dụ, các công cụ AI đang chuyển đổi chẩn đoán tại Nhật Bản, nơi các công ty như Fujifilm sử dụng thuật toán học sâu để phân tích hình ảnh y tế, phát hiện sớm ung thư và rối loạn thần kinh. Trong phát triển thuốc, các mô hình AI mô phỏng tương tác phân tử, rút ngắn thời gian từ năm xuống còn tháng, điều này rất quan trọng để đối phó với dân số già hóa và chi phí y tế tăng cao tại Nhật Bản. Ứng dụng robot, một trọng tâm chính của sáng kiến, vượt ra ngoài sản xuất để mở rộng vào lĩnh vực y sinh. Các robot nâng cao bởi AI, như những hệ thống dùng trong phẫu thuật hoặc chăm sóc người cao tuổi, cải thiện độ chính xác và hiệu quả. Chẳng hạn, các hệ thống do doanh nghiệp Nhật Bản phát triển tích hợp AI để xử lý dữ liệu thời gian thực trong phẫu thuật xâm lấn tối thiểu, giảm lỗi con người và nâng cao kết quả bệnh nhân. Đẩy mạnh AI trong các cơ sở sản xuất có thể lan tỏa sang sản xuất sinh học, tối ưu hóa quy trình như sản xuất dược phẩm sinh học thông qua bảo trì dự đoán và kiểm soát chất lượng.

Trên bình diện toàn cầu, động thái này diễn ra giữa cuộc cạnh tranh AI ngày càng khốc liệt. Mỹ và Trung Quốc dẫn đầu về đầu tư AI, với Mỹ áp dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu chất bán dẫn tiên tiến để kìm hãm tiến bộ của Trung Quốc, như hạn chế chip NVIDIA H200. Chất bán dẫn là yếu tố then chốt cho đào tạo AI, và tình trạng khan hiếm đã đẩy giá lên cao, thúc đẩy Nhật Bản đảm bảo nguồn cung nội địa qua sáng kiến này. Chiến lược của Nhật Bản phù hợp với các nỗ lực lớn hơn, bao gồm khoản đầu tư 135 tỷ USD vào hạ tầng AI, bao gồm điện toán lượng tử và triển khai GPU, nhằm thúc đẩy năng lực AI độc lập. Điều này rất quan trọng trong công nghệ y sinh học, nơi tính toán hiệu suất cao cho phép mô phỏng phức tạp cho y học cá nhân hóa, như phân tích bộ gen phù hợp với từng bệnh nhân.

Hơn nữa, khung quy định tại Nhật Bản hỗ trợ AI trong y sinh học. Cơ quan Dược phẩm và Thiết bị Y tế (PMDA) đã đơn giản hóa quy trình phê duyệt cho các thiết bị dựa trên AI, ưu tiên lĩnh vực chẩn đoán hình ảnh và bệnh lý. Các nghiên cứu gần đây nhấn mạnh vai trò của AI trong bệnh viện nhi, nơi các mô hình tạo sinh hỗ trợ đào tạo và chẩn đoán, cải thiện khả năng tiếp cận ở các môi trường hạn chế tài nguyên. Tuy nhiên, vẫn còn thách thức, bao gồm lo ngại đạo đức về quyền riêng tư dữ liệu trong AI y sinh và nhu cầu nhân tài lành nghề. Nhật Bản đang ứng phó bằng cách đầu tư vào giáo dục và hợp tác quốc tế, học hỏi từ các thực tiễn toàn cầu để đảm bảo triển khai AI an toàn và công bằng.

Sáng kiến AI trị giá 1.000 tỷ yên của Nhật Bản là cam kết hướng tới chủ quyền công nghệ, với ý nghĩa sâu sắc đối với công nghệ y sinh học tiên tiến. Bằng cách thúc đẩy các mô hình AI nội địa và đảm bảo nguồn chất bán dẫn, Nhật Bản không chỉ củng cố nền tảng công nghiệp mà còn mở đường cho các giải pháp y tế sáng tạo, có thể kéo dài tuổi thọ và cải thiện chất lượng cuộc sống. Khi cạnh tranh toàn cầu gay gắt hơn, chiến lược này định vị Nhật Bản như một bên tham gia chính trong sự tiến bộ AI đạo đức. Thành công tương lai sẽ phụ thuộc vào việc tích hợp liền mạch giữa các lĩnh vực, bảo đảm AI phục vụ những nhu cầu lớn nhất của nhân loại trong y sinh học và xa hơn nữa.

P.A.T (NASTIS), theo Japan Today, 12/2025