Trong chiến lược phát triển các công nghệ chiến lược quốc gia, công nghệ sinh học được xác định là một trụ cột có khả năng tạo đột phá trong nhiều lĩnh vực. Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chị trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã khẳng định vai trò then chốt của lĩnh vực này. Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay chính là thiếu đội ngũ nhân lực đủ mạnh để làm chủ và dẫn dắt phát triển.

"Khát" nhân lực chất lượng cao: Điểm nghẽn của một ngành chiến lược

GS.TS. Chu Hoàng Hà - Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam chia sẻ: Dù đã đạt được những kết quả bước đầu trong chọn tạo giống, sản xuất vaccine, ứng dụng sinh học trong nông nghiệp và y sinh, song công nghệ sinh học Việt Nam vẫn chưa phát triển tương xứng với tiềm năng. Nguyên nhân cốt lõi ở tình trạng "khát" nguồn nhân lực chất lượng cao đặc biệt là đội ngũ chuyên gia có khả năng làm chủ công nghệ lõi và dẫn dắt các dự án quy mô lớn.

Thực tế cho thấy, nhu cầu nhân lực công nghệ sinh học không còn bó hẹp trong các viện nghiên cứu mà đang chuyển dịch mạnh sang khu vực doanh nghiệp, nhất là khối tư nhân và đầu tư nước ngoài. Các lĩnh vực như dược phẩm sinh học, chế biến nông sản, xử lý môi trường, công nghệ gene, tế bào gốc hay sinh học tổng hợp đều đòi hỏi lực lượng lao động có trình độ cao, có khả năng thích ứng nhanh với công nghệ mới và tham gia trực tiếp vào chuỗi giá trị toàn cầu. Tuy nhiên, nguồn cung hiện nay chưa đáp ứng được yêu cầu này, cả về số lượng lẫn chất lượng.

Đáng chú ý, khoảng trống lớn nhất không chỉ nằm ở lực lượng kỹ thuật viên hay nhân lực trung cấp, mà ở đội ngũ "tổng công trình sư" những chuyên gia đầu ngành có tầm nhìn chiến lược, có khả năng phát hiện, làm chủ và phát triển công nghệ nguồn, đồng thời dẫn dắt các nhiệm vụ khoa học quy mô quốc gia. Đây chính là lực lượng quyết định khả năng bứt phá của ngành, nhưng lại đang thiếu hụt nghiêm trọng.

Bên cạnh đó, hệ thống đào tạo hiện nay cũng bộc lộ nhiều hạn chế. Do đặc thù của công nghệ sinh học đòi hỏi chi phí cao cho trang thiết bị và vật tư, nhiều cơ sở đào tạo chưa đủ điều kiện để tổ chức thực hành chuyên sâu.

Không chỉ vậy, khoảng cách giữa đào tạo và thực tiễn sản xuất còn khá lớn. Sinh viên có thể làm tốt trong phòng thí nghiệm, nhưng gặp khó khăn khi tham gia vận hành ở quy mô công nghiệp, nơi đòi hỏi tuân thủ các tiêu chuẩn khắt khe như ISO, và hệ thống sản xuất tự động hóa.

Tái cấu trúc đào tạo, kết nối hệ sinh thái để tạo đột phá

Trước những điểm nghẽn đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng số lượng nhân lực, mà là tái cấu trúc toàn diện hệ thống đào tạo theo hướng gắn chặt với thực tiễn và nhu cầu của doanh nghiệp. Các cơ chế, chính sách mới được ban hành trong thời gian qua đã mở ra hành lang pháp lý quan trọng, tạo điều kiện để thúc đẩy sự gắn kết giữa đào tạo, nghiên cứu, sản xuất.

GS.TS. Chu Hoàng Hà cho biết: Nghị quyết số 36-NQ/TW ngày 30/1/2023 và Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị đã mở ra hành lang pháp lý rộng, tạo dư địa quan trọng cho phát triển và ứng dụng công nghệ sinh học trong giai đoạn mới. Trên nền tảng đó, vấn đề đặt ra hiện nay là tổ chức thực thi hiệu quả các cơ chế, chính sách nhằm gắn kết chặt chẽ hơn giữa đào tạo, nghiên cứu và thị trường.

Một trong những hướng đi cần được đẩy mạnh là xây dựng mô hình "doanh nghiệp trong nhà trường", nơi sinh viên không chỉ học lý thuyết mà còn được tham gia trực tiếp vào các dự án nghiên cứu, sản xuất ngay từ khi còn trên ghế giảng đường. Đồng thời, cần mở rộng cơ chế để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo, từ xây dựng chương trình, giảng dạy đến đầu tư cơ sở vật chất và tuyển dụng nhân lực.

Bên cạnh đó, mô hình đào tạo song hành (dual education) kết hợp học tập tại trường với thực tập dài hạn tại doanh nghiệp cần được triển khai mạnh mẽ, nhằm rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và thực tiễn. Đây không chỉ là giải pháp nâng cao chất lượng nhân lực, mà còn giúp hình thành tư duy thị trường và kỹ năng nghề nghiệp cho sinh viên ngay từ sớm.

Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo, không chỉ trong việc ban hành chính sách mà còn trong việc đầu tư có trọng điểm vào hạ tầng nghiên cứu, xây dựng các trung tâm công nghệ sinh học quốc gia dùng chung và hỗ trợ các dự án nghiên cứu trọng điểm. Đồng thời, cần có cơ chế đãi ngộ đặc thù để thu hút và giữ chân nhân tài, đặc biệt là các nhà khoa học đầu ngành, hạn chế tình trạng chảy máu chất xám.

Đáng chú ý, việc ban hành các cơ chế mới về tuyển chọn và sử dụng "tổng công trình sư", "kiến trúc sư trưởng" trong lĩnh vực khoa học, công nghệ đã tạo ra bước tiến quan trọng, cho phép các chuyên gia đầu ngành được trao quyền chủ động hơn trong việc quyết định các giải pháp kỹ thuật then chốt, qua đó rút ngắn thời gian triển khai dự án và nâng cao hiệu quả thực hiện.

Trong bối cảnh khoa học và công nghệ phát triển nhanh chóng, công nghệ sinh học cũng đang chuyển dịch theo xu hướng hội tụ với công nghệ thông tin và trí tuệ nhân tạo. Điều này đặt ra yêu cầu mới đối với nguồn nhân lực, không chỉ giỏi chuyên môn sinh học mà còn phải có năng lực số, khả năng phân tích dữ liệu lớn, hiểu biết về AI và tư duy đổi mới sáng tạo.

Cùng với đó, các kỹ năng mềm như ngoại ngữ, tư duy kinh doanh, khả năng tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu cũng trở thành những yêu cầu bắt buộc. Đây chính là những yếu tố quyết định khả năng cạnh tranh của nguồn nhân lực trong bối cảnh hội nhập sâu rộng.

Có thể thấy, bài toán nhân lực công nghệ sinh học không chỉ là vấn đề của riêng ngành khoa học, mà là vấn đề của cả hệ thống từ chính sách, đào tạo đến thị trường. Khi ba trụ cột Nhà nước, nhà trường, doanh nghiệp được kết nối chặt chẽ, hình thành một hệ sinh thái cộng sinh thực sự, nguồn nhân lực sẽ không còn là điểm nghẽn, mà trở thành động lực thúc đẩy sự phát triển.

P.T (tổng hợp)