Ngày 26/4 hằng năm - Ngày Sở hữu trí tuệ thế giới - không chỉ là dịp tôn vinh các thành tựu sáng tạo, mà còn là thời điểm để nhìn lại vai trò ngày càng quan trọng của hệ thống sở hữu trí tuệ trong thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Thực tiễn cho thấy, hoạt động sở hữu trí tuệ tại Việt Nam đang có những chuyển biến tích cực cả về quy mô và chất lượng.

Với hơn 423.000 đơn sở hữu công nghiệp được tiếp nhận và hơn 255.000 văn bằng bảo hộ được cấp trong giai đoạn 2021-2025, hoạt động sở hữu trí tuệ tại Việt Nam đang cho thấy đà tăng trưởng rõ rệt. Những con số này phản ánh sự phát triển cả về quy mô lẫn năng lực sáng tạo trong nước. Tuy nhiên, trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng dựa trên công nghệ, dữ liệu và đổi mới sáng tạo, yêu cầu đặt ra không chỉ là bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, mà còn phải khai thác và thương mại hóa hiệu quả các tài sản trí tuệ để tạo động lực mới cho tăng trưởng.

Theo số liệu của Cục Sở hữu trí tuệ, giai đoạn 2021-2025, Việt Nam đã tiếp nhận trên 423.000 đơn sở hữu công nghiệp, tăng 26,5% so với giai đoạn trước; xử lý trên 436.000 đơn, tăng 69%; và cấp trên 255.000 văn bằng bảo hộ, tăng 55,4%. Tốc độ tăng trưởng trung bình hằng năm đạt 4,6% đối với số đơn tiếp nhận, 15,4% đối với số đơn xử lý và 18,6% đối với số văn bằng được cấp. Riêng với sáng chế và giải pháp hữu ích, số đơn đăng ký của tổ chức, cá nhân Việt Nam đạt trên 8.900, tăng 65,8%, trong khi số bằng được cấp đạt trên 3.100, tăng 91%. Những kết quả này cho thấy năng lực sáng tạo trong nước đang từng bước được nâng cao.

Một trong những nền tảng quan trọng cho sự chuyển biến đó là quá trình hoàn thiện thể chế. Luật Sở hữu trí tuệ, có hiệu lực từ năm 2006, đã nhiều lần được sửa đổi, bổ sung vào các năm 2009, 2019, 2022, 2025. Đáng chú ý, Luật số 131/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 10/12/2025 và có hiệu lực từ 1/4/2026 được xem là bước hoàn thiện quan trọng nhằm đáp ứng yêu cầu mới của phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Luật sửa đổi năm 2025 đặt trọng tâm vào cải cách thủ tục hành chính và đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động sở hữu trí tuệ. Thời gian xử lý nhiều loại đơn đã được rút ngắn đáng kể, như thẩm định nội dung đơn sáng chế từ 18 tháng xuống 12 tháng, đơn nhãn hiệu từ 9 tháng xuống 5 tháng, đơn kiểu dáng công nghiệp từ 7 tháng xuống 5 tháng. Đặc biệt, luật bổ sung cơ chế thẩm định nhanh trong thời hạn 3 tháng đối với một số đơn sáng chế, nhãn hiệu khi đáp ứng điều kiện nhất định. Cùng với đó là yêu cầu ứng dụng công nghệ mới, kể cả trí tuệ nhân tạo, trong tiếp nhận và xử lý đơn.

Không chỉ cải cách thủ tục, luật mới còn mở rộng phạm vi bảo hộ đối với một số đối tượng mới như phần không tách rời của sản phẩm, sản phẩm phi vật lý như giao diện đồ họa, biểu tượng, và tín hiệu cáp mang chương trình được mã hóa. Đáng chú ý hơn, lần đầu tiên các vấn đề liên quan đến trí tuệ nhân tạo được đề cập rõ ràng trong luật. Theo đó, việc khai thác dữ liệu để huấn luyện AI được cho phép nhưng phải bảo đảm không xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu; đồng thời chỉ bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với đối tượng do con người tạo ra.

Một điểm nhấn quan trọng khác của Luật sửa đổi là định hướng chuyển mạnh từ bảo hộ quyền sang khai thác, sử dụng quyền sở hữu trí tuệ như một loại tài sản có giá trị. Theo hướng này, quyền sở hữu trí tuệ không chỉ là công cụ pháp lý để bảo vệ sáng tạo, mà còn có thể được sử dụng trong các giao dịch dân sự, thương mại và đầu tư, như góp vốn, thế chấp để vay vốn. Luật cũng đặt nền tảng cho việc xây dựng cơ sở dữ liệu về giá giao dịch quyền sở hữu trí tuệ, phát triển các tổ chức trung gian như định giá, môi giới, và khuyến khích doanh nghiệp quản trị quyền sở hữu trí tuệ như một tài sản quan trọng.

Tuy nhiên, cùng với những kết quả tích cực, hoạt động sở hữu trí tuệ tại Việt Nam vẫn đối mặt nhiều thách thức. Vi phạm quyền sở hữu trí tuệ tiếp tục diễn biến phức tạp, đặc biệt trên môi trường số và thương mại điện tử. Hàng giả, hàng xâm phạm nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý ngày càng tinh vi hơn, có yếu tố liên tỉnh, xuyên biên giới. Các đối tượng vi phạm còn sử dụng công nghệ cao, kể cả AI và deepfake, để tạo nội dung giả mạo, đánh lừa người tiêu dùng. Hình thức livestream bán hàng ngắn hạn rồi xóa dấu vết sau đó cũng gây khó khăn cho cơ quan chức năng trong việc thu thập chứng cứ và xử lý.

Trước thực trạng này, công tác thực thi quyền sở hữu trí tuệ đã được tăng cường với sự tham gia của nhiều lực lượng như công an, quản lý thị trường, hải quan và tòa án. Đồng thời, nhiều quy định mới và chỉ đạo của Chính phủ, trong đó có Chỉ thị số 02/CT-TTg ngày 30/1/2026, đã tạo thêm cơ sở pháp lý cho việc nâng cao hiệu quả thực thi. Dù vậy, một số khó khăn về cơ chế phối hợp, thẩm quyền xử phạt và thanh tra chuyên ngành vẫn cần tiếp tục được tháo gỡ.

P.T (tổng hợp)