Trong bối cảnh khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng trở thành động lực cốt lõi của phát triển quốc gia, việc thiết kế lại các chương trình hợp tác quốc tế trong nghiên cứu không còn là yêu cầu mang tính kỹ thuật, mà đã trở thành một vấn đề chiến lược. Ngày 3/4, Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ quốc gia (NAFOSTED) tổ chức Hội thảo “Định hướng ưu tiên tài trợ các chương trình hợp tác quốc tế do Quỹ NAFOSTED tài trợ trong bối cảnh mới”, với sự tham gia của cơ quan quản lý, nhà khoa học và chuyên gia trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược. Hội thảo được tổ chức nhằm xác định lại các định hướng ưu tiên trong tài trợ nhiệm vụ hợp tác quốc tế, trên cơ sở những yêu cầu mới và cách tiếp cận mới, phù hợp hơn với bối cảnh phát triển hiện nay.

Quang cảnh hội thảo

Phát biểu khai mạc Hội thảo, Tiến sĩ Nguyễn Phú Bình, Phó Giám đốc Quỹ NAFOSTED, nhấn mạnh rằng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đang giữ vai trò trung tâm không chỉ đối với tiến trình phát triển của từng quốc gia mà còn ở quy mô toàn cầu. Đối với Việt Nam, đây cũng là thời điểm đặc biệt khi hệ thống thể chế cho khoa học và công nghệ đang từng bước được hoàn thiện theo hướng đổi mới căn bản về tổ chức, quản lý và cơ chế tài trợ.

Trong bối cảnh đó, hợp tác quốc tế không còn được nhìn nhận đơn thuần như một kênh hỗ trợ bổ sung cho hoạt động nghiên cứu. Theo lãnh đạo Quỹ, đây phải được coi là một trụ cột chiến lược, góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu, mở rộng kết nối với tri thức toàn cầu và rút ngắn khoảng cách công nghệ giữa Việt Nam với các nước phát triển. Tuy nhiên, cùng với việc ghi nhận những kết quả tích cực đã đạt được, đại diện Quỹ cũng thẳng thắn chỉ ra những hạn chế còn tồn tại. Hiệu quả hợp tác quốc tế trong nghiên cứu hiện vẫn chưa tương xứng với tiềm năng; tỷ lệ đồng tài trợ và mức đóng góp thực chất từ phía đối tác nước ngoài còn hạn chế; nhiều chương trình hợp tác vẫn triển khai theo hướng phân tán, thiếu trọng tâm và chưa hình thành được các ưu tiên rõ nét.

Thời gian qua, NAFOSTED đã có những bước đi đáng chú ý trong việc tiếp cận các chuẩn mực quốc tế về đánh giá và tài trợ nghiên cứu, đồng thời mở rộng hợp tác song phương, đa phương và thử nghiệm một số mô hình đồng tài trợ với đối tác nước ngoài. Tuy nhiên, theo định hướng mới, như ông Nguyễn Phú Bình nêu tại Hội thảo, Quỹ cần chuyển đổi mạnh mẽ hơn trong giai đoạn tới. Trong đó, một yêu cầu nổi bật là chuyển từ cách tài trợ đơn lẻ từng nhiệm vụ sang tài trợ theo chương trình, gắn với các bài toán lớn của quốc gia; đồng thời đẩy mạnh cơ chế đồng tài trợ thực chất để huy động thêm nguồn lực quốc tế và lựa chọn có trọng tâm những lĩnh vực ưu tiên, từ nghiên cứu nền tảng đến làm chủ công nghệ lõi.

Các ý kiến tại Hội thảo cho thấy sự đồng thuận khá cao về nhu cầu thay đổi cách tiếp cận đối với hợp tác quốc tế trong khoa học và công nghệ. Đại diện cơ quan quản lý, các nhà khoa học có kinh nghiệm hợp tác với nước ngoài và các chuyên gia trong lĩnh vực công nghệ trọng điểm đã tập trung phân tích những rào cản hiện nay, chia sẻ bài học thực tiễn và đề xuất nhiều giải pháp cụ thể. Một số ý kiến cho rằng Quỹ cần tiếp tục mở rộng các chương trình hợp tác với những đối tác có nền khoa học và công nghệ phát triển, đồng thời tăng mức tài trợ để nâng cao năng lực tiếp cận và khai thác nguồn lực quốc tế. Bên cạnh đó, các chương trình hợp tác cũng cần được thiết kế theo từng giai đoạn, có lộ trình rõ hơn, thay vì chỉ hỗ trợ từng nhiệm vụ rời rạc.

Một điểm đáng chú ý khác là yêu cầu chuyển từ mô hình tài trợ từng đề tài sang hỗ trợ theo chuỗi phát triển công nghệ. Theo hướng này, các nhiệm vụ nghiên cứu không nên dừng lại ở nghiên cứu nền tảng hay công bố khoa học, mà cần được định vị trong một lộ trình phát triển dài hơn, từ công nghệ lõi, nguyên mẫu đến sản phẩm. Cách tiếp cận như vậy không chỉ giúp nâng cao khả năng ứng dụng mà còn tạo điều kiện để kết quả nghiên cứu đi xa hơn trong thực tiễn.

Nhiều nhà khoa học cũng nhấn mạnh vai trò của doanh nghiệp trong các nhiệm vụ hợp tác quốc tế. Theo họ, để nâng cao hiệu quả, các đề tài không chỉ nên có sự tham gia của viện nghiên cứu, trường đại học và đối tác nước ngoài, mà cần có sự hiện diện thực chất của doanh nghiệp ngay từ đầu. Doanh nghiệp không chỉ là bên tiếp nhận kết quả cuối cùng, mà phải cùng tham gia xác định bài toán, thử nghiệm công nghệ và đồng hành với nhóm nghiên cứu trong suốt quá trình triển khai. Đây được xem là điều kiện quan trọng để bảo đảm công nghệ phát triển gắn với nhu cầu thực tiễn và có khả năng thương mại hóa hoặc ứng dụng rộng rãi.

Ngoài ra, các đại biểu cũng đề cập đến nhu cầu tăng cường các công cụ hỗ trợ cho nghiên cứu, như dữ liệu, hạ tầng tính toán, môi trường thử nghiệm và các kênh kết nối quốc tế. Mục tiêu đặt ra không đơn thuần là tăng số lượng nhiệm vụ hợp tác quốc tế, mà quan trọng hơn là lựa chọn đúng những nhiệm vụ có khả năng tạo ra tri thức mới, năng lực mới và công nghệ mới cho Việt Nam.

Phát biểu kết luận Hội thảo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ NAFOSTED, khẳng định các ý kiến đóng góp sẽ được Quỹ nghiêm túc tiếp thu để tiếp tục hoàn thiện cơ chế tài trợ, hướng tới xây dựng một hệ sinh thái hợp tác quốc tế hiệu quả hơn, thực chất hơn và có tác động lớn hơn. Ông cũng cho biết Dự thảo Nghị định hướng dẫn tổ chức và hoạt động của Quỹ NAFOSTED đã được trình Chính phủ và dự kiến sẽ được ban hành trong tháng 4. Nghị định này được kỳ vọng sẽ mang lại nhiều điểm đột phá, góp phần tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc mà cộng đồng khoa học đã nhiều lần phản ánh.

P.T (tổng hợp)