Trong nỗ lực tìm kiếm các giải pháp giảm phát thải và ứng phó với biến đổi khí hậu, phần lớn sự chú ý thường tập trung vào công nghệ hoặc chính sách quy mô lớn. Tuy nhiên, một nghiên cứu mới đã chỉ ra rằng thiên nhiên tự thân cũng có những “cơ chế” vô cùng hiệu quả - và hải ly là một ví dụ điển hình. Thông qua các hoạt động sinh tồn như xây đập và thay đổi dòng chảy, loài động vật này đang vô tình biến các dòng sông thành những “bể chứa carbon” tự nhiên, góp phần giữ lại CO₂ trong môi trường thay vì để nó quay trở lại khí quyển.

Khi hải ly trở thành “kỹ sư khí hậu”

Theo nghiên cứu do các nhà khoa học quốc tế dẫn đầu, hải ly không chỉ đơn thuần thay đổi cảnh quan mà còn tác động sâu sắc đến cách carbon di chuyển và tích tụ trong hệ sinh thái. Tại một khu vực ở miền bắc Thụy Sĩ, nơi hải ly sinh sống và hoạt động trong hơn một thập kỷ, lượng carbon tích lũy đã đạt hơn 1.194 tấn chỉ trong vòng 13 năm. Con số này cao gấp nhiều lần so với các khu vực tương tự không có hải ly, cho thấy tác động của chúng không phải là nhỏ lẻ mà có thể làm thay đổi đáng kể cân bằng carbon trong tự nhiên.

Điều đáng chú ý là sự thay đổi này không đến từ một cơ chế phức tạp nào, mà từ chính những hành vi bản năng của hải ly. Khi xây dựng môi trường sống, chúng đồng thời tạo ra một hệ thống tự nhiên có khả năng giữ carbon hiệu quả hơn nhiều so với trạng thái ban đầu của dòng sông.

Cách hải ly “biến” sông thành bể chứa carbon

Cơ chế chính bắt nguồn từ việc hải ly xây đập. Khi đập được hình thành, dòng nước bị chặn lại và chảy chậm hơn, dẫn đến việc nước lan rộng ra xung quanh, tạo thành các vùng đất ngập nước. Đây là bước thay đổi quan trọng, bởi dòng nước chậm giúp các hạt trầm tích dễ dàng lắng xuống đáy thay vì bị cuốn trôi đi.

Cùng với đó, các vật chất hữu cơ như lá cây, cành gỗ, xác sinh vật cũng bị giữ lại trong khu vực này. Những vật chất này chứa carbon, và khi bị giữ lại, chúng không tiếp tục tham gia vào chu trình tuần hoàn mà dần tích tụ lại. Ngoài ra, sự thay đổi dòng chảy còn ảnh hưởng đến nước ngầm, làm tăng khả năng giữ carbon hòa tan trong hệ thống.

Như vậy, thông qua một chuỗi các thay đổi vật lý và sinh học, hải ly đã làm chậm quá trình “thoát” của carbon và chuyển nó sang trạng thái lưu trữ lâu dài trong đất và nước.

Hệ sinh thái hải ly - bể chứa carbon dài hạn

Khi xem xét toàn bộ hệ sinh thái do hải ly tạo ra, các nhà khoa học nhận thấy đây là một hệ thống có khả năng lưu trữ carbon vượt trội. Bằng cách kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu như đo đạc dòng chảy, phân tích trầm tích và theo dõi khí nhà kính, họ xác định rằng hệ thống này tích lũy trung bình gần 100 tấn carbon mỗi năm.

Dù có những thời điểm, đặc biệt là vào mùa hè, khi mực nước giảm và một phần trầm tích lộ ra khiến CO₂ được giải phóng nhiều hơn, nhưng đó chỉ là hiện tượng tạm thời. Xét trên toàn bộ chu kỳ năm, lượng carbon được giữ lại vẫn lớn hơn rất nhiều so với lượng phát thải. Điều này chứng tỏ hệ sinh thái này hoạt động như một “bể chứa ròng”, tức là giữ lại nhiều carbon hơn là thải ra.

Carbon được “khóa chặt” trong hệ sinh thái

Một yếu tố quan trọng giúp hệ sinh thái này trở nên hiệu quả là khả năng lưu trữ carbon trong thời gian dài. Khi trầm tích tích tụ ngày càng dày, các lớp vật chất hữu cơ bị chôn vùi xuống dưới và dần ổn định, khiến carbon bị “khóa” lại trong lòng đất.

Không chỉ vậy, các yếu tố như gỗ chết từ cây cối ven sông cũng đóng vai trò lớn. Khi cây ngã hoặc cành gãy rơi xuống nước, chúng bị giữ lại bởi các con đập và dần phân hủy, góp phần tích lũy thêm carbon. Theo nghiên cứu, lượng carbon trong trầm tích ở các khu vực này cao hơn nhiều lần so với đất rừng xung quanh, cho thấy hiệu quả lưu trữ vượt trội.

Điều quan trọng là một khi đã được “chôn vùi”, lượng carbon này có thể tồn tại trong nhiều thập kỷ, miễn là hệ thống đập và vùng đất ngập nước vẫn được duy trì.

Giải pháp tiềm năng cho khí hậu

Từ góc độ ứng dụng, phát hiện này mở ra một hướng đi mới cho các giải pháp khí hậu dựa vào tự nhiên. Thay vì chỉ dựa vào công nghệ tốn kém, con người có thể tận dụng các quá trình tự nhiên sẵn có. Việc bảo tồn và phục hồi quần thể hải ly, cũng như tạo điều kiện để chúng tái lập môi trường sống, có thể giúp gia tăng khả năng lưu trữ carbon trên quy mô lớn.

Các nhà khoa học ước tính rằng nếu áp dụng rộng rãi tại các khu vực phù hợp, những hệ sinh thái do hải ly tạo ra có thể bù đắp một phần đáng kể lượng phát thải carbon hàng năm—mà không cần đầu tư lớn hay vận hành phức tạp.

Nghiên cứu đã làm nổi bật vai trò đặc biệt của hải ly trong việc điều hòa chu trình carbon. Thông qua những hành vi tự nhiên như xây đập và tạo vùng đất ngập nước, chúng đang góp phần biến các dòng sông thành những bể chứa carbon hiệu quả và bền vững.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu là một thách thức toàn cầu, những giải pháp đơn giản nhưng có tác động sâu rộng như vậy mang lại một góc nhìn mới: đôi khi, chìa khóa không nằm ở việc tạo ra cái mới, mà là hiểu và tận dụng tốt hơn những gì tự nhiên đã có sẵn.

N.M.P (NASTIS), theo Sciencedaily, 3/2026