Tây Nguyên, vựa cây công nghiệp quan trọng của Việt Nam, đang đối mặt với thách thức nghiêm trọng về hạn hán và thiếu nước. Với 75% diện tích sản xuất nông nghiệp phụ thuộc hoàn toàn vào nước mưa, khu vực này trở nên cực kỳ dễ bị tổn thương trước những biến đổi của khí hậu. Một dự án mới ứng dụng công nghệ viễn thám do FAO tài trợ hứa hẹn sẽ mang lại lời giải đột phá cho bài toán nan giải này.

Tình hình thiếu nước tại Tây Nguyên đang ngày càng trở nên cấp bách, được thể hiện qua những con số đáng báo động. Trong 25 năm qua, khu vực đã trải qua 17 đợt hạn hán.Các đợt hạn hán thường gây ảnh hưởng từ 30.000 đến 60.000 ha cây trồng. Đặc biệt, đợt hạn lịch sử năm 2015-2016 đã làm thiệt hại tới 338.547 ha. Tình trạng thiếu nước cục bộ cho 10.000 đến 20.000 ha xảy ra gần như hàng năm. Giai đoạn 2010-2020, mực nước ngầm trong khu vực đã giảm từ 20 đến 50 cm do hoạt động khai thác nước tưới và sinh hoạt của người dân.

Nguyên nhân chính là do chỉ có 25% diện tích được các công trình thủy lợi cung cấp nước, phần còn lại hoàn toàn phụ thuộc vào mùa mưa vốn ngày càng thất thường.

Các phương pháp dự báo hiện tại dù đã cung cấp thông tin định kỳ nhưng vẫn còn nhiều hạn chế lớn. Công tác dự báo chủ yếu hiệu quả với 25% diện tích trong vùng tưới của các công trình thủy lợi. Đối với 75% diện tích phụ thuộc nước mưa, việc dự báo chủ yếu dựa trên các chỉ số khí tượng, thủy văn nên rất khó dự báo dài hạn và thiếu chính xác. Sự đa dạng về cây trồng trên quy mô hộ gia đình nhỏ lẻ khiến việc xác định các diện tích bị ảnh hưởng theo thời gian thực gặp nhiều trở ngại.

Để giải quyết những thách thức trên, một dự án thí điểm do Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) tài trợ đang được triển khai tại hai tỉnh Đắk Nông và Đắk Lắk trong năm 2025.

Dự án sử dụng công cụ WaPOR – một nền tảng mã nguồn mở do FAO phát triển, hoạt động dựa trên nguyên lý phân tích ảnh vệ tinh. Công nghệ này cho phép: đánh giá tình hình sử dụng nước, mức độ nghiêm trọng của hạn hán trên quy mô lớn, bao gồm cả những khu vực ngoài hệ thống thủy lợi; cung cấp dữ liệu về năng suất sử dụng nước và tính bền vững của hoạt động nông nghiệp; toàn bộ kết quả sẽ được cập nhật và hiển thị qua một cổng thông tin trực tuyến, giúp cơ quan quản lý và người dân dễ dàng tiếp cận.

Theo ông Nguyễn Tùng Phong, Cục trưởng Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi, đây là mô hình thí điểm có thể nhân rộng trên cả nước, nâng cao hiệu quả ứng phó với biến đổi khí hậu.

Tuy nhiên, dự án cũng đối mặt với một số thách thức bởi kết quả phân tích từ ảnh vệ tinh phụ thuộc lớn vào thuật toán và cần được kiểm chứng bằng số liệu thực địa một cách kỹ lưỡng. Việc kiểm đếm sử dụng nước ở quy mô hộ gia đình rất khó khăn, và sự thay đổi cây trồng theo thị trường đòi hỏi phải cập nhật dữ liệu liên tục.

Để đảm bảo thành công, Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi sẽ phối hợp chặt chẽ với FAO và các địa phương để thu thập, kiểm chứng dữ liệu và tiếp nhận chuyển giao công nghệ. Nếu thành công, dự án sẽ mở ra một kỷ nguyên mới trong việc quản lý tài nguyên nước và đảm bảo an ninh nông nghiệp cho không chỉ Tây Nguyên mà còn các khu vực khác của Việt Nam.

P.T.T (NASTIS)