Chuyển dịch sang năng lượng xanh là yêu cầu cấp thiết nhằm cắt giảm phát thải carbon và ứng phó với biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra không ít lo ngại về những tác động tiềm ẩn đối với hệ sinh thái và đa dạng sinh học. Từ các trang trại điện mặt trời chiếm dụng diện tích đất lớn đến những con đập thủy điện làm gián đoạn dòng chảy tự nhiên, cuộc đua phát triển năng lượng tái tạo đang đứng trước bài toán cân bằng giữa nhu cầu năng lượng và bảo vệ thiên nhiên.

Năng lượng tái tạo, được khai thác từ mặt trời, gió, nước và địa nhiệt, giúp giảm phát thải khí nhà kính, bảo vệ khí hậu và ngày càng trở thành lựa chọn hiệu quả, chi phí thấp hơn so với nhiên liệu hóa thạch. Đây được xem là con đường tất yếu hướng tới một nền kinh tế carbon thấp và một hành tinh bền vững hơn. Trên phạm vi toàn cầu, việc triển khai năng lượng tái tạo đang được đẩy nhanh nhằm thực hiện các cam kết của Thỏa thuận Paris, với mục tiêu giới hạn mức tăng nhiệt độ trung bình toàn cầu ở 1,5°C so với thời kỳ tiền công nghiệp.

Tuy vậy, câu hỏi đặt ra là liệu sự mở rộng nhanh chóng của hạ tầng năng lượng tái tạo có thể gây tổn hại đến các hệ sinh thái tự nhiên hay không.

Áp lực lên hệ sinh thái từ quá trình chuyển dịch năng lượng

Dù có dấu chân môi trường thấp hơn đáng kể so với nhiên liệu hóa thạch, năng lượng tái tạo vẫn cần đến hệ thống hạ tầng quy mô lớn để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của dân số toàn cầu. Việc xây dựng các dự án trên đất liền và ngoài khơi có thể ảnh hưởng đến những loài sinh vật trước đây chưa từng tiếp xúc với hoạt động phát triển năng lượng.

Các chuyên gia cho rằng, trong quá trình chuyển dịch sang năng lượng tái tạo, việc xem xét tác động đối với động vật hoang dã và đa dạng sinh học là yếu tố không thể bỏ qua. Sử dụng đất hiệu quả, có quy hoạch và quản lý chặt chẽ sẽ giúp tối ưu hóa lợi ích môi trường, đồng thời hạn chế các xáo trộn sinh thái. Ngược lại, nếu thiếu kiểm soát, sự mở rộng của hạ tầng năng lượng tái tạo có thể dẫn đến suy giảm đa dạng sinh học, đặc biệt là với các loài đang bị đe dọa.

Một thách thức lớn khác là sự thiếu hụt dữ liệu khoa học. Báo cáo năm 2024 của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) chỉ ra rằng các bằng chứng về tác động của năng lượng sạch đối với đa dạng sinh học vẫn còn nhiều khoảng trống, cả về mặt địa lý lẫn nhóm loài. Phần lớn các nghiên cứu chi tiết hiện tập trung ở châu Âu và Bắc Mỹ, trong khi các quốc gia đang phát triển - nơi diễn ra phần lớn các dự án năng lượng tái tạo mới - lại thiếu dữ liệu đáng tin cậy.

Điện mặt trời: thách thức và cơ hội cho đa dạng sinh học

Trang trại điện mặt trời là những hệ thống lắp đặt pin quang điện quy mô lớn, chuyển hóa ánh sáng mặt trời thành điện năng với mức phát thải carbon bằng 0 trong quá trình vận hành. Những năm gần đây, điện mặt trời phát triển nhanh nhờ tiến bộ công nghệ, chi phí giảm và sự gia tăng của các chính sách ưu đãi cũng như dòng vốn đầu tư xanh.

Tuy nhiên, mối lo lớn nhất đối với điện mặt trời là diện tích đất cần thiết để xây dựng các trang trại. Việc chuyển đổi các khu vực rộng lớn có thể gây mất môi trường sống tự nhiên, làm xáo trộn đường di cư của động vật và làm suy thoái cảnh quan. Tác động này phụ thuộc nhiều vào vị trí địa lý và tình trạng sử dụng đất trước đó.

Theo các nghiên cứu, việc lắp đặt pin mặt trời tại các khu vực tự nhiên chưa bị tác động mạnh có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đáng kể do phải dọn dẹp thảm thực vật và xây dựng hạ tầng đi kèm. Tại Mỹ, một tỷ lệ lớn các dự án điện mặt trời được triển khai trên đất nông nghiệp, làm dấy lên lo ngại về cạnh tranh sử dụng đất.

Hướng đi bền vững hơn cho điện mặt trời

Trước những thách thức này, mô hình điện mặt trời sinh thái (ecovoltaics) đang ngày càng được quan tâm. Đây là cách tiếp cận ưu tiên thiết kế và quản lý dự án theo hướng hài hòa với tự nhiên, vừa đảm bảo sản lượng điện, vừa duy trì các dịch vụ hệ sinh thái.

Thực tế cho thấy, tại những khu vực đã chịu tác động của con người, các trang trại điện mặt trời được quản lý tốt có thể mang lại lợi ích cho đa dạng sinh học. Việc trồng hàng rào cây bản địa, tạo vùng đệm sinh thái, đào ao, giữ lại các ụ đất tự nhiên giúp phục hồi đất, tạo nơi cư trú cho côn trùng, chim, lưỡng cư và các loài động vật nhỏ. Bóng râm từ các tấm pin cũng tạo ra vi khí hậu mát hơn, giúp hạn chế bốc hơi nước và hỗ trợ sinh trưởng của thảm thực vật.

Tại Vương quốc Anh, nhiều trang trại điện mặt trời ở vùng East Anglia cho thấy mức độ đa dạng sinh học cao hơn so với các khu đất nông nghiệp xung quanh, nếu được quản lý theo hướng sinh thái.

Một giải pháp đáng chú ý khác là tận dụng đất nâu – những khu đất bị suy thoái do hoạt động công nghiệp hoặc khai thác trước đây. Việc phát triển điện mặt trời trên đất nâu giúp tránh xâm lấn đất nông nghiệp và môi trường tự nhiên, đồng thời góp phần phục hồi các khu vực ô nhiễm và tận dụng hạ tầng sẵn có.

Điện gió: lợi ích lớn, rủi ro cần kiểm soát

Điện gió là một trong những nguồn năng lượng tái tạo tăng trưởng nhanh nhất hiện nay, với mức phát thải khí nhà kính thấp và hiệu quả kinh tế cao. Tuy nhiên, các tua-bin gió cũng gây ra những lo ngại về tác động đến động vật hoang dã, đặc biệt là chim và dơi.

Va chạm với cánh quạt, tiếng ồn và sự thay đổi hành vi di cư là những tác động phổ biến. Ước tính, mỗi năm có hàng trăm nghìn cá thể chim tại Mỹ và Canada tử vong do va chạm với tua-bin gió. Với các trang trại gió ngoài khơi, quá trình xây dựng còn có thể ảnh hưởng đến đáy biển và môi trường sống của sinh vật biển.

Dù vậy, nhiều giải pháp giảm thiểu đang được triển khai. Nghiên cứu cho thấy việc sơn đen một cánh quạt trong ba cánh có thể giúp giảm mạnh số vụ va chạm của chim. Bên cạnh đó, việc lựa chọn vị trí phù hợp, tránh các hành lang di cư, kết hợp phục hồi thảm thực vật và điều chỉnh thời gian vận hành trong mùa cao điểm di cư cũng giúp hạn chế rủi ro.

Các nhà khoa học nhấn mạnh rằng, dù rủi ro là có thật, lợi ích giảm phát thải carbon của điện gió vẫn vượt trội so với nhiều mối đe dọa khác do con người gây ra đối với chim và động vật hoang dã.

Thủy điện: nguồn năng lượng tái tạo gây tranh cãi

Thủy điện hiện cung cấp hơn 15% điện năng toàn cầu và là nguồn năng lượng tái tạo lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, các con đập thủy điện lại gây ra những tác động sinh thái nghiêm trọng, từ việc phân mảnh dòng sông đến suy giảm quần thể sinh vật nước ngọt.

Việc xây đập làm gián đoạn dòng chảy tự nhiên, ngăn cản sự di cư của cá, thay đổi nhiệt độ, trầm tích và hàm lượng oxy trong nước. Tại châu Âu, quần thể cá nước ngọt đã suy giảm tới 93% kể từ năm 1970. Trên toàn cầu, tốc độ suy giảm sinh vật sông ngòi cao gấp nhiều lần so với sinh vật trên cạn và biển.

Trước thực trạng này, nhiều quốc gia đang xem xét tháo dỡ có chọn lọc các con đập cũ để khôi phục dòng chảy tự nhiên, đồng thời áp dụng các giải pháp như thang cá để giảm tác động sinh thái.

Cân bằng giữa phát triển và bảo tồn

Các chuyên gia cho rằng, lựa chọn vị trí dự án hợp lý, thiết kế thân thiện với động vật hoang dã, phục hồi sinh cảnh, tăng cường tham vấn cộng đồng và lồng ghép bảo vệ đa dạng sinh học vào các chính sách tài chính khí hậu là những yếu tố then chốt để đảm bảo quá trình chuyển dịch năng lượng diễn ra bền vững.

Thực tế, không có hoạt động nào của con người hoàn toàn không để lại dấu chân môi trường. Tuy nhiên, với cách tiếp cận giảm thiểu tác hại và quy hoạch thận trọng, năng lượng tái tạo vẫn là lựa chọn khả thi và có trách nhiệm nhất. Khi được triển khai đúng hướng, năng lượng tái tạo không chỉ giúp giảm phát thải mà còn mở ra cơ hội phục hồi thiên nhiên, góp phần cân bằng giữa nhu cầu phát triển của con người và bảo vệ hệ sinh thái toàn cầu.