Khi trí tuệ nhân tạo (AI) đang nhanh chóng tái định hình nền kinh tế châu Âu, công nghệ này có thể trở thành động lực thúc đẩy các mục tiêu phát triển xanh hoặc ngược lại làm suy giảm những nỗ lực đó. Hai báo cáo mới của Cơ quan Môi trường châu Âu (EEA) cho thấy việc định hướng chính sách đúng đắn sẽ giúp châu Âu đồng thời đạt được lợi ích về số hóa và môi trường, đồng thời chỉ ra những đánh đổi cần được quản lý trong bối cảnh áp lực môi trường ngày càng gia tăng.

Theo các báo cáo “Điều hướng quá trình chuyển đổi kép của châu Âu – Cơ hội và thách thức của số hóa trong chuyển đổi xanh” và “Trí tuệ nhân tạo và tiêu dùng bền vững tại châu Âu”, công nghệ số và AI có thể mang lại những lợi ích môi trường rõ rệt nếu được triển khai gắn với các mục tiêu phát triển bền vững. Các công nghệ số có khả năng nâng cao hiệu quả thu thập và phân tích dữ liệu môi trường, hỗ trợ tối ưu hóa các quy trình sản xuất công nghiệp, phát triển các hệ thống năng lượng và giao thông thông minh hơn, đồng thời tác động đến hành vi tiêu dùng và mua sắm theo hướng phát thải thấp và sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn.

Trong lĩnh vực tiêu dùng, AI có thể giúp người dân đưa ra lựa chọn tốt hơn thông qua việc cung cấp thông tin đầy đủ hơn về sản phẩm và dịch vụ, đồng thời hỗ trợ các hoạt động mua sắm công và mua sắm doanh nghiệp theo hướng bền vững. Trên phạm vi rộng hơn, AI còn có thể giúp tối ưu hóa chuỗi cung ứng và logistics, qua đó giảm mức tiêu thụ tài nguyên trong toàn bộ chuỗi giá trị.

Tuy nhiên, các báo cáo cũng nhấn mạnh bản chất mang tính chuyển đổi sâu rộng của AI và số hóa. Với tốc độ phát triển nhanh và khả năng định hình lại toàn bộ hệ thống kinh tế, các công nghệ này đang làm thay đổi cách thức vận hành của nền kinh tế, cách người dân đưa ra quyết định tiêu dùng cũng như cách các chuỗi giá trị được tổ chức. Nếu thiếu định hướng chính sách rõ ràng, những thay đổi này có nguy cơ làm gia tăng nhu cầu sử dụng năng lượng và nguyên vật liệu, củng cố các mô hình kinh doanh tiêu tốn nhiều tài nguyên, làm sâu sắc thêm sự phụ thuộc chiến lược và gia tăng bất bình đẳng xã hội. Vì vậy, chỉ riêng các cải tiến về hiệu quả công nghệ sẽ khó có thể giảm áp lực môi trường một cách tổng thể.

Một trong những thách thức nổi bật là sự phát triển nhanh chóng của các trung tâm dữ liệu (data center). Theo báo cáo “Trí tuệ nhân tạo và tiêu dùng bền vững tại châu Âu”, việc mở rộng các trung tâm dữ liệu đang kéo theo nhu cầu ngày càng lớn về điện năng, nước và các loại khoáng sản quan trọng. Báo cáo “Điều hướng quá trình chuyển đổi kép của châu Âu” cũng cho thấy trung tâm dữ liệu, hạ tầng mạng và các thiết bị số đang tạo ra dấu chân môi trường ngày càng lớn. Những cải thiện về hiệu quả năng lượng hiện nay khó có thể bù đắp hoàn toàn mức gia tăng tác động môi trường từ sự phát triển của các hệ thống này.

Phân tích của EEA được công bố trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị gia tăng, nền kinh tế toàn cầu đối mặt nhiều bất ổn và các quốc gia ngày càng nhận thức rõ hơn về những phụ thuộc chiến lược trong chuỗi cung ứng công nghệ. Trong bối cảnh đó, công nghệ số và AI đang được xem là yếu tố cốt lõi giúp nâng cao năng lực cạnh tranh, khả năng chống chịu và quyền tự chủ chiến lược của châu Âu. EEA nhấn mạnh rằng việc điều hướng quá trình chuyển đổi kép - kết hợp giữa chuyển đổi xanh và chuyển đổi số - không chỉ là một thách thức môi trường mà còn là một vấn đề mang tính chiến lược, đòi hỏi các quyết định rõ ràng về cách thức định hướng và quản lý đổi mới sáng tạo.

Những phát hiện từ các báo cáo đặc biệt có ý nghĩa đối với việc triển khai các khung chính sách và quy định quan trọng của Liên minh châu Âu (EU), vốn đang tìm cách kết nối quá trình chuyển đổi số với các mục tiêu phát triển bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh. Trong đó có Đạo luật AI của EU (EU Artificial Intelligence Act), bộ quy tắc đầu tiên trên thế giới nhằm quản lý việc phát triển và sử dụng các hệ thống AI trong toàn Liên minh. Bên cạnh đó là các chiến lược rộng lớn hơn của EU, trong đó số hóa được xác định là động lực quan trọng cho tăng trưởng kinh tế, đồng thời phải góp phần hiện thực hóa các mục tiêu của quá trình chuyển đổi xanh.

Theo EEA, để bảo đảm quá trình chuyển đổi số thực sự hỗ trợ các mục tiêu trung hòa carbon, sử dụng tài nguyên hiệu quả và tăng cường khả năng chống chịu dài hạn, châu Âu cần thúc đẩy sự liên kết chặt chẽ hơn giữa chính sách số, các biện pháp liên quan đến tiêu dùng và các mục tiêu môi trường. Cơ quan này cho rằng chỉ khi công nghệ số và AI được định hướng phục vụ phát triển bền vững ngay từ đầu, châu Âu mới có thể tận dụng được toàn bộ tiềm năng của cuộc cách mạng số trong khi vẫn duy trì cam kết bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu.

N.M.P (NASTIS), theo eea.europa.eu