Nói về trí tuệ nhân tạo (AI), Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh, AI phải trở thành hạ tầng trí tuệ quốc gia, là động lực mới để Việt Nam bứt phá, nâng cao năng lực cạnh tranh và tiến gần hơn mục tiêu trở thành nước phát triển. Bộ trưởng khẳng định Việt Nam sẽ AI hoá, phổ cập AI đến từng người dân nhanh nhất có thể và phát triển một hệ sinh thái AI nhân văn, an toàn, tự chủ.

 

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng

Việt Nam ban hành Chiến lược AI lần đầu tiên là năm 2021. Nhưng AI là lĩnh vực thay đổi nhanh. Cuối năm nay, chúng ta sẽ có bản cập nhật Chiến lược AI và Luật AI. Đây không chỉ là khung pháp lý, mà còn là tuyên ngôn về tầm nhìn quốc gia, AI phải trở thành hạ tầng trí tuệ quốc gia, phục vụ nhân dân, phát triển bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

AI là hạ tầng trí tuệ. AI không chỉ là một công nghệ ứng dụng, nó đang trở thành một loại hạ tầng quốc gia, giống như điện, viễn thông hay Internet. Ai làm chủ được AI người đó sẽ có lợi thế vượt trội trong sản xuất, kinh doanh, trong y tế, giáo dục, quản trị quốc gia, và cả quốc phòng an ninh. Việt Nam phải có hạ tầng trí tuệ AI Việt Nam. Việt Nam đang nhanh chóng xây dựng trung tâm siêu tính toán AI quốc gia và dữ liệu AI mở.

Chúng ta sẽ thực hiện AI hoá như là điện khí hoá, nhưng chúng ta sẽ AI hoá nhanh hơn, nhanh nhất có thể. Phổ cập AI, bình dân học vụ AI, giống như phong trào học tiếng Anh trước đây, giống như phong trào xoá mù chữ cách đây 80 năm. Mỗi người Việt Nam sẽ có một trợ lý AI, dân số không tăng nhưng trí tuệ xã hội tăng ít nhất gấp đôi. Trước đây, cấp Bộ trưởng trở lên mới có trợ lý, chi phí hàng ngàn đô la nhưng bây giờ, một người dân bình thường cũng có trợ lý, chi phí chỉ 10 đô la.

Về công nghệ AI mở, Việt Nam cam kết phát triển và làm chủ công nghệ số, trong đó có AI, dựa trên chuẩn mở, mã nguồn mở. Không chỉ là cam kết mà đây còn là chiến lược của chúng ta: Mở để phát triển và làm chủ công nghệ, để Make in Vietnam, và cũng là để đóng góp cho nhân loại. Mở để sử dụng tri thức của người khác và để tạo ra mặt bằng cao hơn cho người khác. Mở cũng là cách để có an toàn.

Về tạo thị trường AI trong nước để phát triển, không có ứng dụng sẽ không có thị trường. Không có thị trường thì doanh nghiệp AI Việt Nam sẽ mãi bé nhỏ. Do vậy, đẩy mạnh ứng dụng AI trong doanh nghiệp, trong cơ quan nhà nước và các lĩnh vực trọng điểm là cách nhanh nhất để phát triển AI, để tạo ra các doanh nghiệp AI Việt Nam. Chính phủ sẽ chi tiêu nhiều hơn cho AI, Quỹ Đổi mới công nghệ của Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ dành ít nhất 30-40% để hỗ trợ ứng dụng AI, cấp vouchers cho doanh nghiệp vừa và nhỏ sử dụng AI Việt Nam. Thị trường trong nước là cái nôi để tạo ra các doanh nghiệp AI Việt Nam.

Về chuyển đổi AI, chúng ta không nói ứng dụng AI, mà nói chuyển đổi AI. Chuyển đổi AI là quá trình tái cấu trúc toàn diện hoạt động của tổ chức, ngành và quốc gia dựa trên trí tuệ nhân tạo, nhằm tạo ra năng lực mới về quản lý, sản xuất, sáng tạo và phát triển bền vững. Nói chuyển đổi AI để khẳng định đây là một tiến trình chiến lược, quy mô quốc gia, tương tự như "công nghiệp hoá" hay "chuyển đổi số". Nói chuyển đổi AI tức là lấy chuyển đổi, thay đổi mô hình vận hành là trọng tâm.

Về cơ hội của Việt Nam, với 100 triệu dân số trẻ, năng động, am hiểu công nghệ, Việt Nam có điều kiện để vừa là người dùng nhanh, vừa là người tạo ra sản phẩm AI cho chính mình và cho thế giới. Việt Nam là nước đang phát triển, Đảng và Nhà nước lại đang đặt ra mục tiêu rất cao, xuất hiện nhiều thách thức, nhiều bài toán lớn, và đây chính là cơ hội cho AI.

Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Danh mục các công nghệ chiến lược, trong đó AI là công nghệ chủ chốt mà chúng ta sẽ ưu tiên dành các nguồn lực để phát triển. Chúng ta có thể đi nhanh hơn nhờ: Hạ tầng tính toán AI quốc gia, hệ sinh thái dữ liệu, doanh nghiệp công nghệ số Make in Vietnam và một lực lượng nghiên cứu, startup, một cộng đồng trẻ yêu công nghệ. Các AI startup sẽ là động lực quan trọng về phát triển AI Việt Nam.

AI cũng đặt ra thách thức và trách nhiệm. AI mở ra cơ hội lớn, nhưng cũng đặt ra nhiều vấn đề về đạo đức, việc làm và niềm tin xã hội. Vì vậy, chúng ta phải phát triển AI vừa nhanh, vừa an toàn, vừa nhân văn. AI vì con người, không thay thế con người mà phục vụ con người. AI là công cụ mạnh mẽ, nhưng con người mới là chủ thể ra quyết định, hãy để AI hỗ trợ, chứ không thay thế tư duy, giá trị và trách nhiệm của con người.

Về chính sách và thể chế, chúng ta sẽ ban hành Bộ quy tắc đạo đức AI quốc gia, hài hoà với chuẩn mực quốc tế, nhưng được thiết kế phù hợp với thực tiễn Việt Nam, và xây dựng Luật AI, chiến lược AI theo một số quan điểm cốt lõi sau đây:

Thứ nhất, quản lý theo mức độ rủi ro.

Thứ hai, minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Thứ ba, đặt con người vào vị trí trung tâm.

Thứ tư, khuyến khích phát triển AI trong nước, tự chủ về AI.

Thứ năm, lấy AI làm động lực tăng trưởng nhanh và bền vững.

Thứ sáu, bảo vệ chủ quyền số. Trong đó, dữ liệu, hạ tầng và công nghệ AI là ba trụ cột chiến lược của chủ quyền số.

Một đặc điểm quan trọng của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư là sự cân bằng giữa quyền lực của các ông lớn (các big tech) sở hữu công nghệ lõi và lợi thế của các nước/doanh nghiệp am hiểu ngữ cảnh, ngôn ngữ, văn hoá địa phương và sở hữu dữ liệu chuyên ngành để làm các ứng dụng chuyên ngành. Thời chuyển đổi số thì công nghệ toàn cầu, nhưng dữ liệu địa phương. Các ứng dụng chuyên ngành quan trọng phải chạy trên hạ tầng AI Việt Nam. Có hạ tầng AI toàn cầu nhưng cũng có hạ tầng AI quốc gia. Có platform toàn cầu nhưng cũng có platform quốc gia. Có những ứng dụng toàn cầu (như ChatGPT) nhưng cũng có vô vàn ứng dụng quốc gia.

Sự kết hợp toàn cầu và quốc gia sẽ giúp cho thế giới của chúng ta phát triển bền vững hơn. Đây sẽ là cơ hội của những quốc gia đang phát triển như Việt Nam. Lợi thế của các doanh nghiệp Việt Nam là dữ liệu Việt Nam, là bài toán của Việt Nam, lợi thế của nó là mã nguồn mở AI, và lợi thế căn bản của nó là con người Việt Nam, trí tuệ Việt Nam, và sự linh hoạt, thích ứng của văn hoá Việt Nam - vốn là cái cần nhất, quan trọng nhất của thời đại mà công nghệ đang tạo ra những thay đổi nhanh chóng và có tính đột phá.

Chúng ta cũng đang phải chính thức xác định con đường phát triển AI Việt Nam. Nếu phải nói một chữ về con đường này thì đó có thể là chữ "và". Toàn cầu và địa phương. Hợp tác và tự chủ. Big Tech và Startup. Công nghệ và ứng dụng. Tinh hoa và đại chúng. Sử dụng và làm chủ. Sáng tạo và kiểm soát. Hạ tầng toàn cầu và hạ tầng quốc gia. Dữ liệu mở và dữ liệu bảo vệ. AI nền tảng, đa năng và AI tuỳ biến cho từng lĩnh vực. AI lớn và AI nhỏ chuyên dụng cho từng nhiệm vụ, từng tổ chức. AI tạo sinh và AI phân tích. Công nghệ mở và công nghệ đóng. Hội nhập để học hỏi, đóng góp và tự chủ để bảo vệ lợi ích quốc gia.

Sự phát triển nhanh và bền vững của AI phải dựa trên chữ "và". Lịch sử loài người đã dùng chữ "hoặc" là chính, và vì thế chiến tranh cũng nhiều, thì nay, đã đến lúc chữ "và" phải trở thành trung tâm. Mức độ văn minh của nhân loại tương ứng với mức độ mà chúng ta biết đặt chữ "và" thay vì chữ "hoặc".

Sự phát triển AI sẽ phải dựa trên 4 trụ cột, đây cũng là những chữ "và" rất quan trọng: Thể chế AI, và hạ tầng AI (tính toán, dữ liệu, thuật toán, mô hình), và nhân lực AI, và văn hoá AI. Thể chế AI minh bạch, hạ tầng AI hiện đại, nhân lực AI chất lượng cao và văn hoá AI nhân văn.

Có một chữ "và" nữa, đó là AI và vấn đề của AI. Sức mạnh của AI có thể còn lớn hơn năng lượng hạt nhân, và vì vậy, vấn đề mà nó tạo ra có thể còn lớn hơn bom nguyên tử. Nhưng AI và vấn đề của nó là một cặp song sinh, như âm và dương, như hai mặt của một đồng xu, nương tựa vào nhau để cùng tồn tại và phát triển, và chúng chuyển hoá nhau. Các vấn đề của AI có thể được giải quyết bởi chính AI, thí dụ, đào tạo nhân lực AI bằng chính công nghệ AI, phát hiện vi phạm đạo đức AI cũng bằng chính AI.

AI lớn lên cùng chính những vấn đề mà nó tạo ra. Không có vấn đề của AI thì cũng không có sự trưởng thành của AI. AI và vấn đề của AI là một chữ "và" vĩ đại. AI và các vấn đề của nó sẽ luôn tồn tại, chúng ta không loại bỏ được, mà phải chung sống và quản trị khôn ngoan. Và cách chung sống thế nào là do sự lựa chọn của chúng ta.

AI là cơ hội to lớn để Việt Nam vươn mình đứng dậy, trở thành nước phát triển có thu nhập cao, sánh vai cương quốc năm châu. Tất cả các nước đã hoá rồng, hoá hổ đều là các nước đã tận dụng được cơ hội của các cuộc cách mạng công nghiệp mới. Trước đây, do chiến tranh, chúng ta đã bỏ lỡ các cơ hội đó, nhưng nay, đất nước đã hoà bình, Việt Nam đã thoát nghèo thành nước thu nhập trung bình cao, đã là nền kinh tế thứ 32 trên thế giới, chúng ta có đủ điều kiện để nắm lấy cơ hội này, tập trung mọi nguồn lực để AI hoá Việt Nam, để nhân đôi trí tuệ Việt Nam, tăng năng suất lao động, tăng trưởng kinh tế hai con số, tăng năng lực cạnh tranh quốc gia, nâng cao năng lực quản trị quốc gia và bảo vệ Việt Nam tốt hơn, làm cho Việt Nam sánh vai cường quốc năm châu và đóng góp cho nhân loại.

Tuyên ngôn về AI Việt Nam là: Nhân văn - Mở - An toàn - Tự chủ - Hợp tác - Bao trùm - Bền vững.

AI là công cụ mạnh mẽ nhưng con người mới là chủ thể ra quyết định cuối cùng. Hãy để AI hỗ trợ, chứ không thay thế tư duy, giá trị và trách nhiệm của con người. AI là trợ lý giúp việc, là đồng nghiệp, là công cụ tăng cường năng lực, nhưng cuối cùng vẫn là hỗ trợ con người để con người được người hơn.

Cách đây 70.000 năm, con người đã sáng tạo ra ngôn ngữ, công cụ của tư duy, và đã học được cách sống ổn với nó, nó đã giúp con người người hơn rất nhiều. Chúng ta có niềm tin rằng, con người sẽ sống ổn với AI và vấn đề của nó. Và trong tương lai, con người còn sáng tạo ra nhiều thứ nữa còn hơn cả AI, và chúng ta sẽ sống ổn với chúng, tất cả cũng chỉ để con người được người hơn, tiến gần hơn tới Thượng đế. Chúng ta người hơn không chỉ vì tận dụng được các mặt thuận của công nghệ, mà còn do đối mặt với các mặt trái của công nghệ. Thậm chí, do mặt trái là phần nhiều.

Nguyễn Mạnh Hùng - Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ