Vi khuẩn Gram âm kháng kháng sinh đang là mối đe dọa nghiêm trọng đối với sức khỏe toàn cầu, đẩy nhân loại đứng trước nguy cơ quay lại thời kỳ tiền kháng sinh. Đặc biệt, các gen ndm-1 (kháng Carbapenem) và mcr-1 (kháng Colistin) đang được quan tâm đặc biệt vì chúng chống lại hai loại kháng sinh "lựa chọn cuối cùng" trong điều trị.

Gen ndm-1, được phát hiện lần đầu năm 2009, đã lây lan nhanh chóng trên toàn thế giới, với phần lớn các trường hợp nhiễm là do chủng E. coli và K. pneumoniae. Sự xuất hiện của mcr-1 vào cuối năm 2015 tại Trung Quốc, và sau đó được báo cáo trên khắp 5 châu lục, là một "cơn ác mộng" đối với y tế toàn cầu. Bởi lẽ, Colistin là kháng sinh cuối cùng cho các trường hợp nhiễm khuẩn Gram âm kháng Carbapenem, nên sự xuất hiện của mcr-1 đồng nghĩa với nguy cơ không còn kháng sinh điều trị hiệu quả.

Trong khi ndm-1 được cho là có nguồn gốc từ con người (do Carbapenem được sử dụng nhiều trong lâm sàng), mcr-1 lại được cho là xuất phát từ động vật (do Colistin được dùng rộng rãi trong chăn nuôi). Tuy nhiên, cả hai gen này đều đã được tìm thấy ở các vật chủ không phải nguồn gốc ban đầu của chúng (ndm-1 ở ngoại cảnh, động vật; mcr-1 ở người), gợi ý về sự lan truyền qua lại giữa người - môi trường - động vật.

Hiện nay, các nghiên cứu về kháng kháng sinh chủ yếu tập trung vào môi trường bệnh viện hoặc chăn nuôi, trong khi dữ liệu về kháng kháng sinh trong cộng đồng và bằng chứng về mối liên quan, sự lan truyền giữa người - môi trường - chăn nuôi còn rất hạn chế. Để giải quyết vấn đề này, TS. Trần Huy Hoàng cùng các cộng sự tại Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương (Bộ Y tế) đã thực hiện đề tài “Phân tích quần thể gen kháng kháng sinh và mối liên quan đến tỷ lệ vi khuẩn mang gen ndm và mcr-1 kháng kháng sinh từ các ổ chứa ở cộng đồng tại tỉnh Hà Nam, Việt Nam”. Nghiên cứu này là một trong số ít các công trình tại Việt Nam tiếp cận theo hướng "Một sức khỏe" (One Health). Mục tiêu của nó là góp phần làm sáng tỏ thực trạng kháng kháng sinh carbapenem và colistin trong cộng đồng, các yếu tố liên quan, và cơ chế lây lan của gen kháng thuốc ndm-1 và mcr-1 giữa người, môi trường và hoạt động chăn nuôi tại Việt Nam.

Để đạt được mục tiêu này, nghiên cứu tập trung vào ba mục tiêu cụ thể:

- Xác định tỷ lệ vi khuẩn mang gen mcr-1 và ndm-1 trong các nguồn khác nhau ở tỉnh Hà Nam.

- Mô tả sự lan truyền của gen mcr-1 và ndm-1 trong các nguồn trong cộng đồng.

- Phân tích quần thể gen kháng kháng sinh mcr-1 và ndm-1.

Sau một thời gian thực hiện, Đề tài đã hoàn thành các mục tiêu và đạt được kết quả như thuyết minh ban đầu, đặc biệt trong nghiên cứu về tỷ lệ và sự lan truyền của gen kháng kháng sinh (KKS) mcr-1 và ndm-1 tại Hà Nam.

3.1. Tỷ lệ vi khuẩn mang gen mcr-1 và ndm-1 trong các nguồn khác nhau ở tỉnh Hà Nam

Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm vi khuẩn mang gen mcr-1 dao động từ 5,9% đến 60,0% trên các mẫu khảo sát, với 14,4% trên người. E. coli là chủng vi khuẩn chính mang gen mcr-1. Đáng lo ngại, tỷ lệ nhiễm trên quy mô trang trại rất cao, với 91,4% số trang trại có ít nhất 1 loại mẫu nhiễm E. coli mang gen mcr-1. Đối với gen ndm-1, đề tài chỉ thu được 4 chủng, trong đó có 2 chủng E. coli.

3.2. Sự lan truyền mcr-1 và ndm-1 trong các nguồn trong cộng đồng

Nghiên cứu đã xác định được một số yếu tố liên quan đến tình trạng nhiễm E. coli mang gen mcr-1 ở người, bao gồm tuổi, kiến thức, thái độ và đặc điểm hoạt động chăn nuôi. Đặc biệt, nghiên cứu đã gợi ý về vai trò của ruồi trong sự lan truyền của gen KKS giữa người và vật nuôi, thông qua phân tích thống kê và dữ liệu sinh học phân tử của các chủng vi khuẩn. Do số chủng mang gen ndm-1 thu được quá ít, không đủ dữ liệu để tiến hành phân tích sâu về sự lan truyền.

3.3. Phân tích quần thể gen kháng kháng sinh mcr-1 và ndm-1

Kết quả giải trình tự toàn bộ hệ gen đã cung cấp dữ liệu quan trọng về mối liên hệ kiểu gen giữa các chủng E. coli mang gen mcr-1 thu được từ các đối tượng khác nhau trong trang trại. Nghiên cứu đã xác định được một số loại kiểu hình phân tích chuỗi (ST) của E. coli như ST10, ST48, ST155, ST189, ST206, ST2705, và nhiều loại plasmid mang gen mcr-1 (ví dụ: IncP1, IncHІ2, IncHI2A) xuất hiện trên nhiều loại mẫu khác nhau. Mối liên hệ gần gũi về kiểu gen của các chủng thu thập trên ruồi và các loại mẫu khác tiếp tục củng cố vai trò tiềm tàng của ruồi trong lây truyền vi khuẩn KKS trong môi trường chăn nuôi. Tương tự như trên, số chủng mang gen ndm-1 thu được quá ít nên không đủ dữ liệu để phân tích quần thể gen.

Có thể tìm đọc toàn văn báo cáo kết quả nghiên cứu (mã số 21538/2022) tại Cục Thông tin, Thống kê.

P.T.T (NASTIS)