Nhu cầu sử dụng tài nguyên thiên nhiên cho quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa là rất lớn, nhiều dự án đầu tư phải sử dụng đất rừng và không thể tránh khỏi những tổn thất về rừng nói chung và rừng tự nhiên nói riêng. Nhiều dự án phát triển kinh tế như thủy điện, khai thác khoáng sản, dịch vụ du lịch... chưa thực sự chú trọng đến bảo vệ, phát triển rừng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sinh thái, làm suy giảm chất lượng rừng, nhất là rừng tự nhiên. Đồng thời, việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất, đặc biệt đất rừng phòng hộ và đất rừng đặc dụng sang các mục đích khác chưa được kiểm soát chặt chẽ.

Luật Lâm nghiệp năm 2017 ra đời đã quy định chặt chẽ việc chuyển mục đích sử dụng rừng tự nhiên. Tại Khoản 2 Điều 4 Luật Lâm nghiệp năm 2017 đã khẳng định: “Không chuyển mục đích sử dụng rừng tự nhiên sang mục đích khác, trừ dự án quan trọng quốc gia; dự án phục vụ quốc phòng, an ninh quốc gia; dự án cấp thiết khác được Chính phủ phê duyệt”. Đặc biệt, Ban Chấp hành Trung ương đã ban hành Chỉ thị số 13-CT/TW ngày 12/01/2017 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác quản lý, bảo vệ và phát triển rừng. Theo đó, Ban Bí thư đã yêu cầu các cấp ủy, tổ chức đảng, chính quyền “Khẩn trương rà soát, đánh giá, kiểm soát chặt chẽ các quy hoạch, dự án phát triển kinh tế, xã hội có tác động tiêu cực đến diện tích, chất lượng rừng, đặc biệt là đối với rừng tự nhiên, rừng phòng hộ; có cơ chế quản lý, giám sát chặt chẽ các dự án chuyển đổi mục đích sử dụng rừng, nhất là đối với các dự án phát triển thủy điện, khai thác khoáng sản, xây dựng các khu công nghiệp, dịch vụ du lịch…”. Mặt khác, trên thực tế có nhiều dự án phát triển kinh tế - xã hội, điển hình là các dự án thủy điện, đường giao thông, khai thác khoáng sản, dịch vụ du lịch... khó tránh khỏi tác động tiêu cực đến rừng tự nhiên, do cần sử dụng đất rừng, kể cả rừng đặc dụng. Vấn đề đặt ra là mức độ ảnh hưởng đến rừng tới đâu thì có thể chấp nhận được để đảm bảo yêu cầu trong Chỉ thị số 13-CT/TW.

Hiện nay, chưa có quy định pháp lý rõ ràng cũng như chưa có những tiêu chí, chỉ số cụ thể để trả lời câu hỏi “tổn hại ở mức độ nào là có thể chấp nhận được”. Sự thiếu rõ ràng này đã và đang gây khó khăn cho các chủ dự án trong việc thực hiện ĐTM cũng như cho cơ quan chức năng trong quá trình thẩm định, ra quyết định phê duyệt báo cáo ĐTM. Do vậy, ThS. Phan Thị Kim Oanh cùng các cộng sự tại Viện Chiến lược, Chính sách Tài nguyên và Môi trường đã thực hiện đề tài: “Nghiên cứu xây dựng Bộ Chỉ số đánh giá mức độ tác động của các dự án đầu tư phát triển đến hệ sinh thái rừng phục vụ công tác thẩm định phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường” nhằm xây dựng một phương pháp luận khoa học và logic để đánh giá tác động của các dự án đầu tư phát triển đến hệ sinh thái rừng; đề xuất Bộ chỉ số đánh giá mức độ tác động của các dự án đầu tư phát triển đến hệ sinh thái rừng, làm cơ sở cho công tác thẩm định, phê duyệt báo cáo ĐTM; xây dựng hướng dẫn chi tiết để áp dụng bộ chỉ số trong việc lập báo cáo đánh giá tác động môi trường. Mục tiêu cuối cùng là cung cấp một công cụ mới, mang tính sáng tạo và khả thi, giúp cơ quan quản lý nhà nước đưa ra quyết định chính xác hơn, góp phần bảo vệ và phát triển bền vững hệ sinh thái rừng của Việt Nam.

Đề tài đã hoàn thành xuất sắc các nội dung và sản phẩm đề ra, xây dựng thành công một phương pháp luận logic cùng với Bộ chỉ số đánh giá mức độ tác động của các dự án đầu tư phát triển đến hệ sinh thái rừng. Bộ chỉ số này sẽ phục vụ hiệu quả cho công tác thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM) và đi kèm với hướng dẫn chi tiết để lập các báo cáo này. Đây là lần đầu tiên một bộ chỉ số toàn diện như vậy được phát triển, thể hiện rõ tính mới và sáng tạo của đề tài.

Mặc dù nội dung thử nghiệm thực tế chưa được triển khai, phần lớn các chỉ số vẫn đảm bảo tính khả thi nhờ có căn cứ pháp lý vững chắc, cơ sở thực tiễn và dựa trên những nghiên cứu đã được áp dụng trước đó. Các phương pháp mô hình hóa, dù chưa được thử nghiệm trực tiếp trên bộ chỉ số này, đã được kiểm chứng trong các nghiên cứu tương tự với các chỉ số hoặc nội dung đánh giá tương đồng. Nhờ đó, Bộ chỉ số đánh giá mức độ tác động của các dự án đầu tư phát triển đến hệ sinh thái rừng đã bước đầu chứng minh được tính toàn diện, đặc trưng và khả thi trong ứng dụng.

Tuy nhiên, việc xây dựng bộ chỉ số này gặp nhiều khó khăn lớn bởi nó liên quan đến nhiều lĩnh vực phức tạp, đặc biệt là các vấn đề nhạy cảm về môi trường rừng chưa có sự phân định rõ ràng và vẫn còn tồn tại nhiều tranh cãi khoa học. Thêm vào đó, bộ chỉ số đòi hỏi phải định lượng mức độ tác động đến hệ sinh thái rừng khi dự án chưa triển khai, do đó hoàn toàn mang tính dự báo, dựa vào các phương án của chủ đầu tư và đặc điểm, hiện trạng của hệ sinh thái rừng.

Để khắc phục những thách thức này, đề tài đã áp dụng đồng thời nhiều phương pháp và nỗ lực vận dụng tối đa các căn cứ có thể để tính toán, xác định ngưỡng cho điểm. Mặc dù đã có nhiều cố gắng, đề tài vẫn khó tránh khỏi một số hạn chế, đặc biệt là các chỉ số liên quan đến tính chất nhạy cảm môi trường mà trên thực tế vẫn chưa có nghiên cứu khoa học nào phân định một cách rõ ràng và đầy đủ.

Dựa trên kết quả của đề tài, nhóm nghiên cứu đưa ra một số kiến nghị quan trọng:

- Đối với hướng nghiên cứu của đề tài: Cần tiếp tục nghiên cứu, đặc biệt là xác định ngưỡng của một số chỉ số mang tính nhạy cảm môi trường cao.

- Đối với Bộ Tài nguyên và Môi trường: Xem xét chấp thuận cho việc thực hiện nghiên cứu tiếp theo của đề tài, bao gồm cả nội dung thử nghiệm để tăng tính khả thi khi áp dụng vào thực tiễn; Lồng ghép Bộ chỉ số đánh giá mức độ tác động của các dự án đầu tư phát triển đến hệ sinh thái rừng vào quá trình thẩm định và phê duyệt báo cáo ĐTM đối với các dự án yêu cầu sử dụng hoặc chuyển đổi đất rừng. Mặc dù không thử nghiệm, bộ chỉ số vẫn đảm bảo tính khả thi do quá trình sàng lọc kỹ lưỡng từng chỉ số theo các nguyên tắc lựa chọn, nhấn mạnh tính khả thi và mô tả cụ thể về ý nghĩa, khái niệm, phương pháp tính, và cách xác định ngưỡng cho điểm của từng chỉ số.

- Để bộ chỉ số hoàn thiện hơn trong tương lai, đề tài đề xuất bổ sung một số chỉ số quan trọng:

(1) Tỷ lệ quần thể loài hoang dã có nguy cơ suy giảm: Đây là chỉ số cần được đánh giá định lượng trong ĐTM. Tuy nhiên, việc áp dụng phương trình dự báo đòi hỏi số liệu đầu vào về quần thể loài từ 5-10 năm trước đó, điều này khó khả thi hiện tại do thiếu thống kê. Do đó, cần có thống kê hàng năm để phục vụ công tác dự báo.

(2) Tỷ lệ số lượng nguồn gen có nguy cơ suy giảm: Tương tự chỉ số (1), chỉ số này cũng cần được đưa vào và đòi hỏi số liệu thống kê hàng năm.

(3) Biện pháp bồi hoàn đa dạng sinh học: Đây là biện pháp có ý nghĩa lớn trong bảo tồn đa dạng sinh học, nhưng chưa thể áp dụng ngay do cần nghiên cứu thêm về phương thức bồi hoàn phù hợp và khả thi.

Bộ Tài nguyên và Môi trường cần tăng cường hệ thống đánh giá tác động môi trường để đánh giá hiệu quả tác động đa dạng sinh học và xây dựng lộ trình cho bồi hoàn đa dạng sinh học để vận hành chính sách và thiết lập các chương trình bồi hoàn quốc gia tại Việt Nam. Công việc này đòi hỏi các khuyến nghị cho kế hoạch hoạt động ngắn, trung và dài hạn.

Có thể tìm đọc toàn văn báo cáo kết quả nghiên cứu (mã số 20779/2022) tại Cục Thông tin, Thống kê.

P.T.T (NASTIS)