Trong những năm gần đây, tình hình thiên tai ở các tỉnh miền núi Việt Nam diễn ra ngày càng phức tạp. Trượt, sạt lở đất đá, lũ bùn đá, lũ ống, lũ quét (TLĐĐ-LQ) có thể coi là một loại hình thiên tai xảy ra ở nhiều nơi, với mức độ ngày càng gia tăng đã gây thiệt hại nghiêm trọng về người, tài sản và môi trường sinh thái.

Ở nước ta, trung bình mỗi năm thiên tai đã làm khoảng 300 người chết và mất tích, thiệt hại về kinh tế khoảng từ 1 - 1,5% GDP. Ngoài ra, thiên tai cũng gây ra những hệ lụy lâu dài đối với môi trường, tác động lớn đến sản xuất, sinh hoạt của người dân. Trong các loại hình thiên tai thì, hiện tượng trượt, sạt lở đất đá, lũ bùn đá, lũ ống, lũ quét là một trong những thiên tai xảy ra phổ biến và gây thiệt hại lớn về người và của rất lớn tại các khu vực miền núi, trung du Việt Nam.

Để giảm thiểu thiệt hại do TLĐĐ-LQ có thể gây ra, đặc biệt liên quan tới tính mạng của con người tại các khu vực trung du và miền núi Việt Nam, việc nghiên cứu, chế tạo thiết bị và xây dựng hệ thống quan trắc, giám sát để cảnh báo sớm theo thời gian thực về trượt, sạt lở đất đá, lũ bùn đá, lũ ống, lũ quét khu vực miền núi, trung du Việt Nam là hết sức cần thiết hiện nay. Đây sẽ là cơ sở thực tiễn quan trọng cho công tác phòng chống thiên tai và giảm thiểu thiệt hại về người và cửa do tai biến TLĐĐ-LQ có thể gây ra.

Xuất phát từ thực tiễn trên, Chủ nhiệm đề tài KS. Nguyễn Trọng Hiền cùng nhóm nghiên cứu tại Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản thực hiện đề tài “Nghiên cứu thiết kế và xây dựng hệ thống quan trắc giám sát để cảnh báo sớm theo thời gian thực về trượt sạt lở đất đá lũ bùn đá lũ ống lũ quét khu vực miền núi trung du Việt Nam” với mục tiêu: Thiết kế, chế tạo và lắp đặt hệ thống quan trắc, giám sát tại các khu vực nhạy cảm phục vụ công tác cảnh báo sớm theo thời gian thực; Áp dụng thử nghiệm hệ thống tại một số khu vực nhạy cảm thuộc tỉnh Lào Cai.

Trượt lở trong văn liệu địa chất môi trường, hiểu theo nghĩa hẹp là một dạng chuyển động nhanh theo sườn dốc của đất hoặc đá ít nhiều có kết dính. Ngoài ra nó cũng thường được sử dụng như một chuyên từ tổng hợp cho bất kỳ một dạng chuyển động nào dọc theo sườn dốc của vật liệu đất đá. Khối trượt là khối đất đá đã hoặc đang trườn về phía dưới sườn dốc, mái dốc do ảnh hưởng của trọng lực, áp lực thủy động, lực địa chấn và một số lực khác. Sự hình thành một khối trượt là kết quả của quá trình địa chất được biểu hiện ở sự dịch chuyển những khối đất đá khi đã mất ổn định tức là mất cân bằng.

Tai biến TLĐĐ-LQ là loại hình thiên tai xảy ra rất phổ biến tại các khu vực miền núi Việt Nam với mức độ ngày càng gia tăng và gây thiệt hại nghiêm trọng về người, tài sản và môi trường sinh thái.

Để giảm thiểu thiệt hại do TLĐĐ-LQ có thể gây ra, đặc biệt liên quan tới tính mạng của con người tại các khu vực miền núi Việt Nam, việc nghiên cứu, xác định các khu vực nhạy cảm về TLĐĐ-LQ, nơi tai biến TLĐĐ-LQ có khả năng gây ảnh hưởng lớn tới con người, của cải và cơ sở hạ tầng là không hề đơn giản và cần có nghiên cứu chuyên sâu, đưa ra phương pháp luận để có thể ứng dụng thực hành là hết sức cần thiết.

Sau thời gian nghiên cứu, đề tài đã thu được những kết quả như sau:

- Nghiên cứu tổng quan lý thuyết về TLĐĐ-LQ;

-  Tổng quan về các yếu tố gây ra TLĐĐ-LQ và đánh giá tai biến TLĐĐ-LQ;

-  Tổng quan về hệ thống các trạm cảnh báo sớm về TLĐĐ-LQ tại Việt Nam và trên thế giới và các thiết bị/cảm biến chính trong các hệ thống giám sát/cảnh báo TLĐĐ-LQ;

-  Thiết kế, chế tạo thiết bị căng kế, thiết bị sử dụng cảm biến đo độ ẩm, thiết bị sử dụng cảm biến đo độ cao mực nước phục vụ công tác cảnh báo sớm về trượt lở dạng dòng bùn đất, đá, lũ ống, lũ quét. theo thời gian thực;

-  Nghiên cứu thiết kế và xây dựng hệ thống quan trắc, giám sát để cảnh báo sớm theo thời gian thực về trượt, sạt lở đất đá, lũ bùn đá, lũ ống, lũ quét khu vực miền núi, trung du Việt Nam;

-  Đề xuất tiêu chí về chủng loại, số lượng cảm biến để lắp đặt theo từng diện tích nhạy cảm, khu vực nhạy cảm;

-  Nghiên cứu về vị trí lắp đặt các thiết bị, các loại cảm biến, đầu đo….cho mỗi loại khu vực nhạy cảm;

-  Áp dụng thử nghiệm tại một số khu vực nhạy cảm thuộc tỉnh Lào Cai.

Đề tài đã tiến hành xây dựng thử nghiệm thành công 2 thống cảnh báo sớm về TLĐĐ và LQ-TLDDBĐĐ theo thời gian thực tại xã Phìn Ngan, huyện Bát Xát và xã Ngũ Chỉ Sơn, TX. Sa Pa, tỉnh Lào Cai. Các hệ thống này thực sự có hiệu quả và vận hành tốt trong mọi điều kiện thời tiết đặc biệt là mùa mưa bão đảm bảo công tác cảnh báo sớm TLĐĐ-LQ luôn được đảm bảo.

Tiến hành xây dựng thử nghiệm thành công 2 thống cảnh báo sớm về TLĐĐ và LQ-TLDDBĐĐ theo thời gian thực tại xã Phìn Ngan, huyện Bát Xát và xã Ngũ Chỉ Sơn, TX. Sa Pa, tỉnh Lào Cai. Các hệ thống này thực sự có hiệu quả và vận hành tốt trong mọi điều kiện thời tiết đặc biệt là mùa mưa bão đảm bảo công tác cảnh báo sớm TLĐĐ-LQ luôn được đảm bảo.

Có thể tìm đọc toàn văn báo cáo kết quả nghiên cứu (mã số 22137/2023) tại Cục Thông tin, Thống kê.

Đ.T.V (NASTIS)