Rối loạn phổ tự kỷ (ASD) là rối loạn phát triển thần kinh, đặc trưng bởi những khiếm khuyết về giao tiếp và tương tác xã hội, đồng thời kèm theo các mẫu hình hành vi, sở thích rập khuôn, giới hạn. Rối loạn này vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. Các thuốc được dùng cho các trường hợp được chẩn đoán ASD chủ yếu là các thuốc điều trị triệu chứng cho các rối loạn đi kèm và hỗ trợ cho các can thiệp chức năng. Tuy nhiên, các thuốc này chủ yếu thuộc nhóm chống loạn thần không điển hình và được chỉ ra có nhiều tác dụng không mong muốn và biến cố bất lợi hơn là hiệu quả mang lại.

Qua tham khảo tài liệu, chè đắng với tên khoa học Ilex kudingcha C.J.Tseng (IK), họ Aquifoliaceae có thể có tiềm năng trong điều trị bệnh tự kỷ. Dược liệu phân bố ở các tỉnh vùng núi phía bắc Việt nam như Cao Bằng, Lào Cai, Bắc Cạn, Hoà Bình. Trong y học cổ truyền Việt Nam, chè đắng đã được sử dụng để thải độc tố kháng khuẩn, giảm cơn khát và ho, mắt ngứa, mắt đỏ, đặc biệt là để cải thiện trí nhớ. Một số nghiên cứu trên thế giới đã chứng minh chè đắng có tác dụng cải thiện suy giảm trí nhớ và bảo vệ tế bào thần kinh khỏi tổn thương thần kinh do thiếu máu não cục bộ tạm thời… Tuy nhiên, rất ít nghiên cứu ở Việt Nam tìm hiểu về tác dụng và hầu như chưa có nghiên cứu nào về cơ chế hóa sinh của chè đắng trên ASD. Chính vì vậy, để tìm hiểu thêm về tác dụng và cơ chế hóa sinh của chè đắng và mở ra triển vọng mới trong phòng ngừa và điều trị ASD, nhóm nghiên cứu của PGS. TS. Phạm Thị Nguyệt Hằng tại Viện Dược Liệu đã thực hiện đề tài: “Nghiên cứu tác dụng hỗ trợ/điều trị bệnh tự kỷ của một số dược liệu Việt Nam và cơ chế liên quan” trong thời gian từ năm 2019 đến năm 2022.

Mục tiêu của đề tài là nhằm đánh giá được tác dụng phòng/ điều trị bệnh tự kỷ của 3 dược liệu Rau đắng biển, Chè đắng và Ngũ gia bì hương trên mô hình ruồi giấm và chuột tự kỷ; và làm sáng tỏ cơ chế phòng/ điều trị bệnh tự kỷ của 1 dược liệu có tác dụng tốt nhất.

Sau 3 năm nghiên cứu, đề tài đã thu được các kết quả như sau:

- Đã chiết xuất được các cao tổng và các cao phân đoạn, 05 chất tinh khiết từ dược liệu Chè đắng, Ngũ gia bì hương và Rau đắng biển theo mục tiêu đã đề ra.

- Đã đánh giá tác dụng dược lý và cơ chế tác dụng của đối tượng tiềm năng (cao chiết lá Chè đắng) trên ruồi đột biến gen mang bệnh tự kỷ.

- Đã đánh giá được ảnh hưởng của cao chiết lá chè đắng đối với thay đổi biểu hiện gen liên quan đến con đường tín hiệu bệnh tự kỷ trên chuột khỏe mạnh. Kết quả cho thấy điều trị chuột khỏe mạnh bằng cao chiết lá chè đắng liều 540 mg/kg trong 28 ngày có tác dụng thay đổi biểu hiện một số gen liên quan đến con đường tín hiệu bệnh tự kỷ, cụ thể như Phosphoinositide 3-kinases/ Protein kinase B (PI3K-Akt), Glutamatergic synapse, Dopaminergic synapse, Serotonergic synapse, GABAergic synapse, cAMP response element-binding protein (CREB), and RNA transport.

- Đã triển khai mô hình chuột tự kỷ thực nghiệm gây bởi muối valproic để đánh giá tác dụng của cao chiết lá chè đắng. Kết quả cho thấy cao chiết lá chè đắng có tác dụng cải thiện hội chứng tự kỷ

- Đã đánh giá được cơ chế tác dụng cải thiện hành vi tự kỷ trên mô hình chuột thực nghiệm, thông qua các đánh giá về mức độ biểu hiện serotonin, một số thông số oxy hoá, giải phẫu mô bệnh học não và mức độ biểu hiện một số protein liên quan bằng kỹ thuật Western blotting.

Kết quả nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ phân đoạn cao chiết và thành phần hoạt chất của dược liệu có tác dụng phòng/điều trị tự kỷ tốt nhất trên mô hình ruồi giấm và động vật thực nghiệm.

Có thể tìm đọc toàn văn Báo cáo kết quả nghiên cứu (mã số 21113/2022) tại Cục Thông tin, Thống kê.

N.P.D (NASTIS)