Kể từ lần đầu tiên được đặt ra vào giữa những năm 1990, khái niệm kinh tế số đã phát triển, phản ánh bản chất thay đổi nhanh chóng của công nghệ và việc sử dụng nó của các doanh nghiệp và người tiêu dùng (Barefoot, Curtis, Jolliff, Nicholson, & Omohundro, 2018).

Tác động của kinh tế số tới nền kinh tế đã được khẳng định qua nhiều nghiên cứu. Kinh tế số giúp tăng cường năng suất lao động và tăng trưởng kinh tế ((Farhadi, Ismail, & Fooladi, 2012; Qiang, Rossotto, & Kimura, 2019; Vu, 2013). Kinh tế số dẫn tới những yêu cầu mới về kiến thức và kỹ năng lao động, một số ngành nghề có thể bị mất đi trong khi nhiều ngành nghề, công việc mới xuất hiện (Acemoglu & Autor, 2011; Goos, Manning, & Salomons, 2014); thu nhập lao động có xu hướng tăng lên, nhưng phân cực thu nhập cũng có xu hướng mạnh hơn (DiMaggio & Bonikowski, 2008) Kinh tế số ảnh hưởng tới quá trình sản xuất, theo đó quá trình sản xuất có thể được chia nhỏ, xu hướng outsource và dịch vụ hóa (servicification) ngày càng trở nên phổ biến hơn (Foster, 2017). Kinh tế số cũng ảnh hưởng tới xu hướng và cơ cấu thương mại giữa các quốc gia (Hallward-Driemeier & Nayyar, 2017).

Cấu trúc kinh tế là tổng thể các ngành, lĩnh vực, bộ phận kinh tế với vị trí, tỷ trọng tương ứng của chúng và mối quan hệ hữu cơ tương đối ổn định hợp thành (Phu, 2021). Dịch chuyển cấu trúc kinh tế có thể định nghĩa là sự tái phần bổ các nguồn lực giữa các ngành, lĩnh vực và bộ phận kinh tế (Vu, 2017). Khía cạnh quan trọng nhất thường được đề cập khi nói tới khái niệm cấu trúc kinh tế và dịch chuyển cấu trúc kinh tế là cấu trúc và dịch chuyển cấu trúc các ngành trong nền kinh tế. Vai trò quan trọng của cấu trúc kinh tế là dẫn tới tăng trưởng sản lượng và năng suất lao động đã được khẳng định trong nhiều nghiên cứu thực nghiệm chẳng hạn (Lin & Monga, 2010).

Cả kinh tế số và dịch chuyển cấu trúc kinh tế cùng hướng tới tăng trưởng năng suất lao động và sản lượng kinh tế, trong đó kinh tế số là xu hướng mới hơn so với cấu trúc kinh tế. Mối quan hệ giữa kinh tế số dịch chuyển cấu trúc kinh tế đã trở thành mối quan tâm của các nhà nghiên cứu và các nhà hoạch định chính sách kinh tế của các quốc gia trong thời gian gần đây. Nói cách khác, kinh tế số làm mới lại mối quan tâm và dịch chuyển cấu trúc kinh tế, làm xuất hiện một cách thức dịch chuyển mới để đạt tới mục tiêu cuối cũng- phát triển kinh tế-xã hội quốc gia.

Xuất phát từ thực tiễn trên, Chủ nhiệm đề tài Tiến sĩ Đặng Thị Việt Đức cùng nhóm nghiên cứu tại Học Viện Công nghệ Bưu chính viễn thông thực hiện “Nghiên cứu sự dịch chuyển cấu trúc kinh tế và năng suất lao động trong xu hướng chuyển đổi số tại Việt Nam” với mục tiêu nghiên cứu mối quan hệ giữa kinh tế số, cấu trúc kinh tế và NLSĐ làm cơ sở định hướng chuyển đổi số cho phát triển kinh tế tại Việt Nam trong giai đoạn tới.

Công nghệ số có thể giúp tăng năng suất lao động của các doanh nghiệp, tổ chức, thúc đẩy GDP của nền kinh tế. Mối quan hệ này có thể trực tiếp hoặc gián tiếp, thể hiện ở cấp độ vi mô và vĩ mô. Mục tiêu của nghiên cứu này là xem xét tác động của kinh tế số tới chuyển dịch cấu trúc kinh tế, qua đó tác động tới NSLĐ Việt Nam.

Để đạt được mục tiêu đề ra, nghiên cứu đã dẫn dắt từ cấu trúc của ngành kinh tế số Việt Nam, NSLĐ của ngành KTS Việt Nam, mối quan hệ giữa ứng dụng công nghệ số với NSLĐ của các doanh nghiệp Việt Nam, tác động lan tỏa của ngành kinh tế số Việt Nam tới các ngành kinh tế khác xác định quy mô kinh tế số Việt Nam.

Nghiên cứu sử dụng phối hợp phương pháp phân rã tăng trưởng NSLĐ và phân tích ngành trọng điểm theo bảng đầu vào đầu ra (IO) cùng với phân ngành theo mức độ sử dụng ICT của ngành kinh tế để phân tích mối quan hệ giữa KTS, dịch chuyển cấu trúc kinh tế và NSLĐ các ngành cũng như tăng trưởng NSLĐ toàn nền kinh tế Việt Nam. Nghiên cứu chỉ ra một số kết luận chính:

Thứ nhất, chưa có cơ sở rõ ràng để khẳng định ngành ứng dụng ICT mức cao sẽ tạo NSLĐ cao hơn các ngành ứng dụng ICT mức thấp. 

Thứ hai, do xu hướng KTS, lao động ngành ICT ngày càng mở rộng để phục vụ nhu cầu nội địa và quốc tế. Thứ ba, chưa thấy có xu hướng rõ rệt về lao động dịch chuyển khỏi các ngành ứng dụng ICT cao. 

Thứ tư, tác động tác động dịch chuyển cấu trúc kinh tế dẫn tới tăng trưởng NSLĐ tổng thể của nền kinh tế tăng.

Từ phân tích cả bốn giả thiết trên có thể thấy trong 16 năm gần đây, Việt Nam đã đạt được thành tựu lớn trong phát triển ngành ICT. Ngành ICT không chỉ có NSLĐ cao mà còn thu hút lao động dịch chuyển vào trong ngành từ đó đóng góp ngày càng tăng cho tăng NSLĐ quốc gia. Tuy vậy, xét về quá trình chuyển đổi số nền kinh tế, có thể thấy KTS vẫn chưa dẫn tới tác động chuyển dịch cấu trúc kinh tế và NSLĐ mong muốn. Điều này có thể do ba nguyên nhân chính gồm (i) mức độ CĐS của kinh tế Việt Nam vẫn ở giai đoạn đầu, (ii) tồn tại “nghịch lý năng suất” trong quá trình CĐS tại Việt Nam và (iii) kinh tế Việt Nam vẫn bị ảnh hưởng mạnh mẽ bởi các yếu tố về công nghệ, tiêu dùng, thương mại đặc trưng của một quốc gia đang phát triển, thu nhập trung bình thấp.

Nghiên cứu đưa ra năm đề xuất cho sự phát triển của kinh tế Việt Nam dựa vào KTS, dịch chuyển cấu trúc kinh tế và tăng NSLĐ trong giai đoạn tới gồm (i) Thúc đẩy phát triển ngành ICT, (ii) Thúc đẩy chuyển đổi số nền kinh tế thông qua phân tích và đặt trọng tâm chuyển đổi số các ngành kinh tế, (iii) Tiếp tục các hỗ trợ cho quá trình chuyển đổi số doanh nghiệp và ngành kinh tế, (iv) Dự kiến sẵn kịch bản chuyển đổi số liên quan tới dịch chuyển cấu trúc lao động để tránh thất nghiệp tạm thời và (v) Tăng cường đào tạo và đào tạo lại nhân lực phù hợp với quá trình chuyển đổi số.

Chuyển đổi số tác động tới dịch chuyển cấu trúc kinh tế, NSLĐ của các quốc gia. Tác động này một mặt là cơ hội cho các quốc gia thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế, mặt khác cũng có thể gây tới các hậu quả về mất cân đối lao động, thất nghiệp, giảm NSLĐ. Việc đưa ra các chính sách hướng dẫn và hỗ trợ phù hợp sẽ giúp Việt Nam có thể tận dụng kinh tế số cho chuyển dịch mô hình phát triển kinh tế theo chiều sâu và tạo được tăng trưởng cao và liên tục trong tương lai.