Việt Nam tự hào sở hữu nền y học cổ truyền có bề dày hàng nghìn năm lịch sử, được bồi đắp bởi nền y học dân tộc vô cùng đa dạng của 54 dân tộc anh em. Với đặc ân từ thiên nhiên, nước ta là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh học cao với hơn 12.000 loài thực vật. Sự giao thoa giữa đa dạng sinh học, điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu và nét văn hóa đặc sắc của từng vùng miền đã tạo nên một kho tàng tri thức phong phú về việc sử dụng thuốc phòng và chữa bệnh.

Việc ứng dụng công nghệ hiện đại để nâng tầm các nguồn tài nguyên này thành những sản phẩm chăm sóc sức khỏe không chỉ phục vụ người dân trong nước, vươn ra thế giới mà còn tạo sinh kế, ổn định kinh tế - xã hội và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.

Cao Bằng - tỉnh miền núi phía Bắc - là một minh chứng tiêu biểu. Nơi đây là địa bàn sinh sống lâu đời của nhiều dân tộc anh em, sở hữu nguồn tài nguyên thiên nhiên vô cùng giàu có. Tuy nhiên, trong suốt thời gian dài, tri thức sử dụng thực vật trong chăm sóc sức khỏe của nhân dân địa phương vẫn chưa được nhìn nhận và phát huy đúng với tiềm năng vốn có.

Đứng trước thực tế đó, PGS. TS. Phương Thiện Thương và các cộng sự tại Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam - Hàn Quốc đã thực hiện đề tài: “Nghiên cứu khảo sát cây thuốc có tiềm năng phát triển sản phẩm chăm sóc sức khỏe tại tỉnh Cao Bằng”. Nghiên cứu này đóng vai trò là nền tảng cốt lõi để Cao Bằng lựa chọn đối tượng bảo tồn, nuôi trồng và sản xuất dược liệu, mở đường cho các nghiên cứu ứng dụng tiếp theo.

Quá trình điều tra thực địa tại các vùng núi của tỉnh Cao Bằng đã thu về những kết quả đầy ấn tượng. Nhóm nghiên cứu đã thu thập được tổng cộng 309 loài cây được người dân địa phương dùng làm thuốc. Trong đó, đã tiến hành định danh và xác định được 192 loài thuộc 99 họ thực vật. Các họ chiếm ưu thế và có nhiều loài nhất bao gồm: họ Đậu (Fabaceae), họ Cúc (Asteraceae), họ Thầu dầu (Euphobiaceae) và họ Lúa (Poaceae).

Đặc biệt đáng chú ý, trong số các cây đã được xác định, có tới 30 loài nằm trong “Danh mục 100 dược liệu có giá trị y tế và kinh tế cao để tập trung phát triển giai đoạn 2020-2030” (ban hành kèm theo Quyết định số 3657/QĐ-BYT ngày 20/8/2019 của Bộ Y tế).

Nghiên cứu cũng chỉ ra những cây thuốc có giá trị UV cao, thường xuyên xuất hiện trong các bài thuốc dân gian như: Bỏng nổ (Serissa japonica); Chóc gai (Lasia spinosa); Cỏ nhọ nồi (Eclipta prostrata); Cỏ tranh (Imperata cylindrica); Cỏ xước (Achyranthes aspera); Đỗ trọng (Eucommia ulmoides); Hồi đầu thảo (Tacca plantaginea); Kê huyết đằng (Spatholobus suberectus); Kim ngân hoa (Lonicera japonica); Kim tiền thảo (Desmodium styracifolium) và Long nha thảo (Agrimonia pilosa).

Bên cạnh đó, một số cây có giá trị FL cao cũng được ghi nhận, điển hình như: Chè dây, Chè hoa vàng, Hồi núi, Hồi, Ngải đen, Ích mẫu, Khúng khéng...

Khảo sát tập quán sử dụng của người dân Cao Bằng cho thấy sự đa dạng trong cách bào chế. Có tới 151 loài cây được sử dụng phần lá (chủ yếu dùng tươi giã nát đắp bó hoặc sắc uống); 126 loài được sử dụng thân, cành; và 126 loài được sử dụng rễ (sắc uống tươi, phơi khô hoặc ngâm rượu). Đa phần các cây thuốc này được ứng dụng để điều trị các nhóm bệnh về xương khớp, thận - tiết niệu, gan và tiêu hóa.

Từ nguồn dữ liệu đồ sộ trên, nghiên cứu đã tiến hành sàng lọc khắt khe và chính thức đề xuất 8 loài cây thuốc tiềm năng nhất để đưa vào nghiên cứu phát triển sản phẩm trong giai đoạn tiếp theo, bao gồm: Chè đắng, Hồi, Khúng khéng, Sơn đậu căn, Chè dây, Giảo cổ lam, Ngải đen và Thạch đen.

Để lọt vào danh sách này, 8 loài cây trên phải đáp ứng trọn vẹn các tiêu chí khắt khe: (1) Có nhiều tác dụng dược lý tốt; (2) Sở hữu hoạt chất có thể phát triển thành sản phẩm; (3) Có nhu cầu thị trường cao; và (4) Đảm bảo (hoặc có khả năng đáp ứng) đủ trữ lượng nguyên liệu.

Từ những thành công bước đầu, nhóm nghiên cứu đã đưa ra các kiến nghị chiến lược nhằm đưa tài nguyên dược liệu Cao Bằng thực sự bước ra thị trường.

Thứ nhất, cần bắt tay ngay vào việc nghiên cứu, phát triển các sản phẩm thuốc, thực phẩm chức năng và mỹ phẩm từ 8 loại cây thuốc tiềm năng đã được đề xuất. Thứ hai, tiếp tục triển khai công tác phân loại, định danh đối với các cây thuốc đã thu thập tại Cao Bằng nhưng chưa có điều kiện xác định. Cuối cùng, cần đẩy mạnh nghiên cứu cơ bản đối với một số loài cây thuốc mới, hiện còn đang có ít tài liệu nghiên cứu.

Với định hướng rõ ràng này, kho tàng dược liệu và tri thức y học bản địa tại Cao Bằng hứa hẹn sẽ sớm trở thành một mũi nhọn kinh tế mới, đóng góp thiết thực vào sự nghiệp chăm sóc sức khỏe nhân dân.

Có thể tìm đọc toàn văn báo cáo kết quả nghiên cứu (mã số 21579/2022) tại Cục Thông tin, Thống kê.

P.T.T (NASTIS)