Văn hóa Óc Eo là một trong ba nền văn hóa lớn của Việt Nam trong giai đoạn đầu Công nguyên, phân bố rộng khắp vùng đồng bằng hạ lưu sông Mê Kông và có vai trò quan trọng trong quá trình hình thành nhà nước Phù Nam cổ đại. Trong đời sống cư dân Óc Eo, nghề sản xuất gốm phát triển mạnh với nhiều loại hình phong phú về kiểu dáng, chất liệu và kỹ thuật chế tác. Không chỉ xuất hiện tại Việt Nam, đồ gốm Óc Eo còn được tìm thấy ở nhiều quốc gia Đông Nam Á, phản ánh hoạt động giao lưu thương mại rộng lớn trong khu vực. Tuy nhiên, tại Việt Nam, việc nghiên cứu đồ gốm Óc Eo bằng các phương pháp khoa học hiện đại vẫn còn hạn chế.

Từ thực tế đó, PGS. TS. Nguyễn Quang Miên và các cộng sự tại Viện Khảo cổ học - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam đã triển khai đề tài “Nghiên cứu đồ gốm Óc Eo bằng phương pháp huỳnh quang tia X”. Đề tài hướng tới xác định thành phần vật liệu của đồ gốm Óc Eo bằng phương pháp huỳnh quang tia X (XRF), qua đó góp phần làm rõ nguồn gốc nguyên liệu, kỹ thuật sản xuất và quá trình trao đổi sản phẩm gốm trong khu vực. Đồng thời, nhóm nghiên cứu cũng xây dựng quy trình phân tích mẫu gốm bằng phương pháp XRF tại phòng thí nghiệm của Viện Khảo cổ học nhằm nâng cao độ chính xác và tính khách quan trong nghiên cứu khảo cổ học.

Trong quá trình thực hiện, nhóm nghiên cứu đã phân tích 91 mẫu gốm thu thập tại các di tích Gò Óc Eo – Lung Lớn A, Nền Chùa, Linh Sơn Bắc, Gò Tháp và Gò Cây Cầy; đồng thời khảo sát thêm các mẫu đất sét và gạch cổ tại Campuchia. Kết quả cho thấy cư dân Óc Eo sử dụng nhiều nguồn đất sét khác nhau để sản xuất gốm, trong đó có nguồn sét trầm tích ven sông và nguồn sét phong hóa tại chỗ. Phân tích thành phần hóa học cũng giúp xác định nhiều kỹ thuật phối trộn nguyên liệu và sử dụng chất trợ nhiệt khác nhau trong quá trình chế tác gốm.

Đề tài còn xác định được ba nhóm nguồn nguyên liệu chính và bốn nhóm kỹ thuật sản xuất đồ gốm Óc Eo thông qua phân tích thống kê đa biến. Một số mẫu vật tại Việt Nam có đặc điểm tương đồng với mẫu gạch cổ ở Angkor Borei (Campuchia), cho thấy khả năng tồn tại mạng lưới giao lưu vật liệu và trao đổi sản phẩm trong khu vực đồng bằng sông Mê Kông cổ. Kết quả nghiên cứu cũng khẳng định phương pháp huỳnh quang tia X có độ chính xác cao, tương đương với các phương pháp phân tích hiện đại như ICP-MS và PIXE.

Theo nhóm nghiên cứu, đây là một trong những công trình đầu tiên tại Việt Nam ứng dụng phương pháp huỳnh quang tia X kết hợp phân tích thống kê đa biến trong nghiên cứu đồ gốm Óc Eo. Kết quả của đề tài không chỉ góp phần làm rõ kỹ thuật sản xuất và nguồn gốc đồ gốm cổ mà còn mở ra hướng nghiên cứu mới về hoạt động giao lưu thương mại, văn hóa của cư dân Óc Eo trong khu vực Đông Nam Á thời cổ đại.

Có thể tìm đọc toàn văn báo cáo kết quả nghiên cứu (mã số 22042/2024) tại Cục Thông tin, Thống kê.

P.T.T (NASTIS)