Trong những năm gần đây, hòa chung xu thế toàn cầu, Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển đổi mô hình tăng trưởng kinh tế từ chiều rộng sang chiều sâu, hướng tới mục tiêu Tăng trưởng xanh. Trong tiến trình này, doanh nghiệp được xác định là chủ thể trung tâm. Do đó, việc đổi mới và nâng cao trình độ công nghệ sản xuất là yêu cầu cấp thiết, giúp doanh nghiệp chủ động kiểm soát tác động môi trường, nâng cao năng lực cạnh tranh và đáp ứng các tiêu chuẩn phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều quy chuẩn môi trường hiện hành vẫn chưa hoàn toàn tương thích với điều kiện sản xuất và trình độ công nghệ trong nước. Trước tình hình đó, Bộ Tài nguyên và Môi trường đã ban hành Quyết định số 2211/QĐ-BTNMT ngày 30/8/2019 về Kế hoạch xây dựng hệ thống quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về môi trường giai đoạn 2019-2020. Hệ thống này được kỳ vọng sẽ tạo ra hành lang pháp lý vừa phù hợp với đặc thù nội tại, vừa đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế khắt khe.

Xuất phát từ nhu cầu thực tiễn đó, việc nghiên cứu khả năng đáp ứng của ba ngành công nghiệp trọng điểm (Thép, Giấy, Dệt) là hết sức cấp thiết. Kết quả nghiên cứu không chỉ là cơ sở để xác định lộ trình áp dụng quy chuẩn mới và đánh giá tính khả thi của chính sách, mà còn hỗ trợ doanh nghiệp định hướng lộ trình cải tiến công nghệ hiệu quả. Với mục tiêu đó, TS. Trần Thị Thu Lan cùng các cộng sự tại Viện Công nghệ môi trường (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) đã thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đánh giá khả năng chuyển đổi công nghệ của một số ngành công nghiệp đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật về môi trường trong điều kiện hội nhập quốc tế”.

Đề tài tập trung triển khai 06 nội dung cốt lõi sau:

- Đánh giá hiện trạng công nghệ sản xuất: Khảo sát thực trạng dây chuyền sản xuất của ngành thép, giấy & bột giấy, và dệt nhuộm tại Việt Nam.

- Đánh giá hiệu quả xử lý chất thải: Phân tích thực trạng và hiệu năng của các hệ thống xử lý nước thải (cho cả 3 ngành) và hệ thống xử lý khí thải (riêng ngành thép).

- Đánh giá khả năng đáp ứng quy chuẩn hiện hành: Xác định mức độ tuân thủ các quy định môi trường đang áp dụng tại Việt Nam.

- Đánh giá khả năng hội nhập: So sánh công nghệ hiện có và các giải pháp BAT/BEP (Kỹ thuật tốt nhất hiện có/Thực hành môi trường tốt nhất) với các quy chuẩn môi trường quốc tế.

- Nghiên cứu xu hướng và lựa chọn công nghệ mục tiêu: Định hướng phát triển và đề xuất các công nghệ mục tiêu phù hợp cho từng ngành.

- Đề xuất lộ trình chuyển đổi: Xây dựng kế hoạch nâng cấp, đổi mới công nghệ cụ thể nhằm đáp ứng các quy chuẩn môi trường trong bối cảnh hội nhập.

Sau 2 năm triển khai, đề tài đã hoàn thành đầy đủ các nội dung, đảm bảo số lượng và chất lượng sản phẩm theo mục tiêu phê duyệt. Từ kết quả nghiên cứu, nhóm thực hiện rút ra các kết luận trọng tâm sau:

Về hiện trạng công nghệ sản xuất, thông qua bộ 5 tiêu chí đánh giá (TEORI), nghiên cứu nhận thấy sự phân hóa rõ rệt giữa các ngành. Ngành Thép hiện có trình độ thấp nhất, đặc biệt là các cơ sở sử dụng lò hồ quang với thiết bị cũ kỹ (khấu hao >85%) và cường độ vốn thấp (<25%). Ngành Giấy và Bột giấy dù có quy trình tương đồng nhưng năng lực thiết bị giữa các nhà máy lại có sự khác biệt lớn. Trong khi đó, ngành Dệt nhuộm có sự chuyển biến tích cực hơn với đa số doanh nghiệp đạt trình độ công nghệ từ mức Trung bình đến Trung bình tiên tiến.

Về hiệu quả xử lý chất thải và khả năng đáp ứng quy chuẩn, các doanh nghiệp ngành Thép đã làm tốt việc tuần hoàn nước và xử lý khí thải đạt chuẩn. Tuy nhiên, các nhà máy sử dụng công nghệ lò thiêu kết sẽ gặp thách thức lớn trong việc đáp ứng các chỉ số SO2, NOx và bụi theo dự thảo quy chuẩn mới. Đối với ngành Giấy và Dệt nhuộm, dù đã áp dụng phương pháp hóa lý kết hợp vi sinh, nhưng việc kiểm soát COD và độ màu vẫn là bài toán khó. Các thông số này trong dự thảo quy chuẩn mới hiện đang vượt quá khả năng xử lý của trình độ công nghệ hiện tại.

Trước thực trạng đó, đề tài đã đề xuất các giải pháp cải thiện kỹ thuật và xác định công nghệ mục tiêu cho từng ngành. Đồng thời, một lộ trình chuyển đổi công nghệ khả thi đã được xây dựng theo hai giai đoạn (đến năm 2025 và đến năm 2030), tạo cơ sở để doanh nghiệp từng bước nâng cấp năng lực sản xuất song hành với bảo vệ môi trường.

Từ kết quả nghiên cứu, đề tài kiến nghị điều chỉnh các quy chuẩn môi trường mới theo hướng phù hợp với năng lực thực tế của doanh nghiệp. Cụ thể, đối với ngành Thép, cần giữ nguyên định mức các thông số NOx, SO2 và bụi cho công nghệ lò thiêu kết như quy chuẩn hiện hành. Đối với ngành Giấy và Dệt nhuộm, đề xuất duy trì ngưỡng cũ cho hai chỉ tiêu khó xử lý nhất là COD và độ màu. Đặc biệt, nhóm nghiên cứu kiến nghị loại bỏ chỉ tiêu Dioxin khỏi quy chuẩn ngành Giấy; bởi lẽ với công nghệ hiện nay tại Việt Nam - đặc biệt là việc áp dụng tách loại Lignin bằng Oxy và thay thế Clo nguyên tố bằng các chất tẩy như ClO2 hay NaOCl - khả năng hình thành Dioxin trong nước thải gần như không thể xảy ra. Sự điều chỉnh này sẽ giúp các quy chuẩn mới vừa đảm bảo tính nghiêm minh, vừa có tính khả thi cao trong bối cảnh hội nhập.

Có thể tìm đọc toàn văn báo cáo kết quả nghiên cứu (mã số 21546/2022) tại Cục Thông tin, Thống kê.

P.T.T (NASTIS)