Đối mặt với biến đổi khí hậu (BĐKH), thay đổi sử dụng đất (SDĐ) và phát triển thủy điện đang diễn ra ngày càng nhanh, các nghiên cứu về ảnh hưởng của các tác động này lên tài nguyên nước là rất cần thiết trong công tác quản lý và quy hoạch tài nguyên nước.

Vì thế, PGS. TS. Đào Nguyên Khôi đã phối hợp với các cộng sự tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên thực hiện đề tài: “Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và hoạt động nhân sinh (thay đổi sử dụng đất và phát triển thủy điện) đến tài nguyên nước ở khu vực Tây Nguyên” trong thời gian từ năm 2019 đến năm 2021.

Mục tiêu của đề tài là nhằm xây dựng một phương pháp tổng quát cho đánh giá tác động của BĐKH và hoạt động nhân sinh (thay đổi sử dụng đất và phát triển thủy điện) đến tài nguyên nước lưu vực sông - Trường hợp nghiên cứu cho khu vực Tây Nguyên (lưu vực sông Sêrêpôk).

Kết quả hiệu chỉnh và kiểm định của mô hình SWAT cho mô phỏng lưu lượng dòng chảy và phù sa trên lưu vực sông Sêrêpốk cho thấy được khả năng ứng dụng của mô hình SWAT. Mô hình SWAT cho kết quả mô phỏng khá tốt so với thực tế. Đây là bước tiền đề để nghiên cứu tiếp tục tiến hành mô phỏng các tác động của quá trình thay đổi SDĐ và ảnh hưởng của BĐKH trên lưu vực này.

Dưới tác động của BĐKH, lưu lượng dòng chảy và phù sa được dự báo là giảm trong giai đoạn đầu và tăng trong giai đoạn sau. Điều này được giải thích là dựa vào xu hướng thay đổi lượng mưa và tăng nhiệt độ theo kịch bản BĐKH. Dưới tác động của sự thay đổi lớp phủ thực vật (phá rừng, sự gia tăng đất nông nghiệp và quá trình đô thị hóa), lưu lượng dòng chảy và phù sa được dự báo tăng. Những thay đổi đó là do sự suy giảm đất rừng, mở rộng đất nông nghiệp và quá trình đô thị hóa. Phân tích tác động tổng hợp của BĐKH và thay đổi SDĐ cho thấy các tác động riêng lẻ của BĐKH và thay đổi SDĐ lên dòng chảy và các thành phần cân bằng nước là bù trừ lẫn nhau. Đối với những ảnh hưởng của thủy điện cho thấy sự thay đổi theo mùa nhưng không ảnh hưởng nhiều đến thủy văn hàng năm.

Nghiên cứu đã đánh sự thay đổi dòng chảy dưới tác động tích hợp của 03 yếu tố là BĐKH, thay đổi sử dụng đất và phát triển thủy điện. Dưới tác động tích hợp của 3 yếu tố này, dòng chảy có sự thay đổi đáng kể trong tương lai và có thể thấy rằng dòng chảy tăng trong khoảng thời gian từ tháng 1 đến tháng 5, từ tháng 6 đến tháng 12 dòng chảy thay đổi nhưng không đánh kể. Đây cũng là xu hướng thay đổi dòng chảy chung diễn ra ở cả 03 giai đoạn tương lai (2022-2045, 2047-2070, và 2072-2095). Có thể thấy, sự thay đổi này không tuân theo quy luật mùa đối với dòng chảy cụ thể là mùa mưa, mùa nước lũ (tháng 6 đến tháng 11), mùa khô, mùa nước kiệt (tháng 12 đến tháng 5 năm sau). Dòng chảy năm có xu hướng tăng nhưng mức tăng sẽ giảm dần ở các kịch bản SSP119, SSP126, và SSP245, điều này cho thấy dưới tác động tích hợp của 03 yếu tố BĐKH, thay đổi sử dụng đất, và phát triển thủy điện dẫn đến tổng lượng dòng chảy năm sẽ tăng trong tương lai, nhưng ở kịch bản nhiệt độ tăng 1,5 oC – SSP119 là kịch bản cho mức tăng cao nhất trong cả 03 kịch bản SSP đang được xem xét.

Sự thay đổi trầm tích tỉ lệ thuận với thay đổi dòng chảy, hai yếu tố này được dự báo có cùng xu hướng về sự tăng giảm trong tương lai, là do trầm tích được mang theo trong dòng chảy sông, dòng chảy lớn thì lượng trầm tích mang theo lớn và ngược lại, đây là trường hợp diễn ra mà không xét đến yếu tố bất thường nào tác động. Trầm tích tăng trong thời gian từ tháng 1 đến tháng 5 với mức tăng lớn nhất là gần 1700% vào tháng 4 nhưng điều này không đồng nghĩa với lượng trầm tích tăng lên đáng kể vì giá trị này là lượng trầm tích được ghi nhận trong tháng mùa khô - dòng chảy kiệt.

Các tác động trên xảy ra đồng thời trên lưu vực nghiên cứu và để đảm bảo phát triển bền vững cũng như mục tiêu quản lý tổng hợp tài nguyên nước, việc xem xét các tác động tích hợp là cần thiết, giúp cung cấp thông tin tin cậy hỗ trợ công tác quản lý tổng hợp tài nguyên nước lưu vực sông.

Kết quả của đề tài có thể phục vụ tham khảo trong công tác quản lý tài nguyên nước hay phục vụ cho phát triển nông nghiệp của địa phương nhằm ứng phó với ảnh hưởng của BĐKH và hoạt động nhân sinh.

Có thể tìm đọc toàn văn Báo cáo kết quả nghiên cứu (Mã số 21428/2022) tại Cục Thông tin, Thống kê.

N.P.D (NASTIS)