Nghệ thuật tranh kính là một loại hình độc đáo với lịch sử lâu đời và vai trò quan trọng trong kiến trúc tôn giáo. Trên thế giới, loại hình này ra đời từ thế kỷ IV sau Công nguyên ở Châu Âu, chủ yếu dùng để trang trí các công trình tôn giáo và dinh thự quý tộc. Tranh kính được xem là một bước đột phá kiến trúc trong bối cảnh chưa có thiết bị chiếu sáng hiện đại, mang lại vẻ đẹp lung linh và ánh sáng đặc biệt cho không gian. Theo thời gian, kỹ thuật chế tác tranh kính ngày càng hoàn thiện, trở nên phong phú về cách thể hiện, độc đáo trong tạo hình, bố cục và màu sắc, với hình dáng và kích thước luôn được thiết kế phù hợp với các ô cửa sổ, cửa thoáng, vòm trần của nhà thờ. Tại Việt Nam, tranh kính chủ yếu xuất hiện trong các nhà thờ Công giáo xây dựng theo kiến trúc phương Tây từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Ban đầu, những tác phẩm này được chính quyền Pháp vận chuyển từ Châu Âu sang nhằm mục đích trang trí và truyền đạo. Tranh kính ở Việt Nam thường có hình dáng cao, hẹp và được đặt ở vị trí cao hơn tầm mắt người nhìn. Đề tài chủ yếu xoay quanh các nhân vật và sự kiện tôn giáo như Đức Mẹ Đồng trinh/Đức Mẹ Maria, Chúa Cha, Chúa Con, Chúa Thánh Thần, các Thánh tông đồ, thánh sử, thánh truyền tin và các thánh tử vì đạo, cùng với các họa tiết trang trí, biểu tượng hình tròn, vuông, chữ nhật tại các ô thoáng, cửa sổ hoặc trán cửa.

 

Mặc dù tranh kính nhà thờ được nghiên cứu rộng rãi ở nhiều quốc gia, tại Việt Nam, các công trình nghiên cứu chuyên sâu về lĩnh vực này vẫn còn hạn chế. Nhằm khắc phục khoảng trống đó, ThS. Nguyễn Thùy Dương cùng các cộng sự tại Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam đã thực hiện đề tài "Bảo tồn và phát huy giá trị thẩm mỹ của tranh kính nhà thờ vùng châu thổ Bắc Bộ Việt Nam".

Mục tiêu của nghiên cứu là làm rõ giá trị thẩm mỹ, đánh giá thực trạng (bao gồm giá trị văn hóa, lịch sử và thẩm mỹ) của tranh kính nhà thờ vùng châu thổ Bắc Bộ, đồng thời đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật trong bối cảnh biến đổi khí hậu hiện nay. Qua khảo sát thực tế, nhiều tác phẩm tranh kính tại các nhà thờ tiêu biểu ở Bắc Bộ cho thấy giá trị nghệ thuật cao, kỹ thuật thể hiện tinh xảo, kích thước đồ sộ và nội dung sâu sắc. Chúng không chỉ thể hiện phong cách tạo hình độc đáo mà còn đóng góp quan trọng vào việc truyền tải tư tưởng, hướng con chiên tới các giá trị Chân - Thiện - Mỹ, đồng thời làm phong phú thêm mối tương quan giữa tôn giáo và văn hóa địa phương. Nghiên cứu này mở ra một hướng đi mới trong việc giải quyết những vấn đề còn bỏ ngỏ dưới góc độ mỹ thuật. Việc bảo tồn và phát triển nghệ thuật tranh kính không chỉ giúp công chúng và giới chuyên môn tiếp cận một di sản độc đáo, mà còn tạo nền tảng vững chắc cho sự sáng tác mỹ thuật dựa trên bản sắc dân tộc trong quá trình hội nhập văn hóa toàn cầu.

Sau một thời gian thực hiện, nghiên cứu về bảo tồn và phát huy giá trị thẩm mỹ của tranh kính nhà thờ vùng châu thổ Bắc Bộ Việt Nam đã đạt được những kết quả quan trọng sau:

- Xây dựng cơ sở lý luận: Đề tài đã thành công trong việc xây dựng hệ thống cơ sở lý luận và khái niệm nền tảng cho việc nghiên cứu bảo tồn và phát huy giá trị thẩm mỹ của tranh kính nhà thờ.

- Khái quát lịch sử: Nghiên cứu đã tổng quan lịch sử hình thành và phát triển của tranh kính nhà thờ cả trên thế giới và tại Việt Nam.

- Thống kê và đánh giá: Đề tài đã bước đầu thống kê có hệ thống các tác phẩm tranh kính nhà thờ ở vùng châu thổ Bắc Bộ, đặc biệt chú trọng phân tích những bộ tranh đạt chất lượng nghệ thuật, giá trị thẩm mỹ và kỹ thuật thể hiện cao.

- Chỉ rõ giá trị thẩm mỹ: Nghiên cứu đã làm rõ giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ của tranh kính nhà thờ vùng châu thổ Bắc Bộ thông qua nội dung, hình thức, đồng thời chỉ ra mối liên hệ mật thiết giữa giá trị thẩm mỹ này với hiệu quả ứng dụng, trang trí kiến trúc, tạo không gian sống động và mang tính thiêng liêng cho nhà thờ nhờ hiệu ứng khúc xạ ánh sáng màu.

- Đánh giá tầm quan trọng: Đề tài đã nhận định và đánh giá giá trị thẩm mỹ của tranh kính nhà thờ vùng châu thổ Bắc Bộ, đặt chúng trong mối tương quan với lịch sử dân tộc Việt Nam, lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, đời sống mỹ thuật hiện đại và thẩm mỹ bản địa. Từ đó, làm nổi bật tầm ảnh hưởng và vai trò của tranh kính nhà thờ đối với vùng châu thổ Bắc Bộ nói riêng và Việt Nam nói chung.

- Đánh giá thực trạng: Nghiên cứu đã đánh giá toàn diện thực trạng về chất lượng nghệ thuật, công tác bảo tồn, phục chế, phát huy, cũng như nhu cầu lắp đặt, sử dụng tranh kính tại các nhà thờ và ứng dụng trong các công trình công cộng.

- Đề xuất giải pháp: Đề tài đã đưa ra một số giải pháp cụ thể về bảo tồn, phát huy và phục chế tranh kính nhà thờ.

- Cần xác định rõ tranh kính chế tác theo kỹ thuật ghép mảnh truyền thống Châu Âu tại các nhà thờ vùng châu thổ Bắc Bộ là loại tài nguyên không thể tái tạo. Điều này giúp nhận thức đúng đắn về giá trị thẩm mỹ, văn hóa và nguy cơ mai một của chúng.

- Đưa kỹ thuật chế tác tranh kính theo truyền thống Châu Âu vào hệ thống đào tạo chính thức (chuyên nghiệp và chính thống) trong các trường có chuyên ngành Mỹ thuật - Mỹ thuật ứng dụng. Các hình thức đào tạo cần đa dạng như chính quy, vừa làm vừa học, bồi dưỡng dài hạn/ngắn hạn, kết hợp chặt chẽ với nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ vào thực tiễn sản xuất.

- Liên tục cập nhật những tiến bộ khoa học - kỹ thuật mới, hiện đại, kết hợp công nghệ và kinh nghiệm thực tiễn trong chế tác tranh kính để nâng cao chất lượng và hiệu quả công việc.

- Xây dựng đội ngũ nghệ nhân lành nghề, có tư duy thẩm mỹ tốt là vô cùng quan trọng. Đội ngũ cán bộ giảng dạy cần có năng lực chuyên môn cao và trình độ ngoại ngữ thành thạo để liên tục bổ sung, đổi mới nội dung và phương pháp giảng dạy phù hợp với sự phát triển, đồng thời tiếp cận thông tin và phương tiện kỹ thuật hiện đại, hòa nhập nhanh chóng với sản xuất và hội nhập quốc tế. Đội ngũ này có thể bao gồm cả các nghệ nhân chuyên nghiệp từ làng nghề, viện nghiên cứu và cơ sở sản xuất có kiến thức và kinh nghiệm thực tiễn.

- Tạo lập một thị trường cung cầu hiệu quả cho tranh kính nhà thờ theo kỹ thuật kính ghép mảnh truyền thống.

- Tăng cường nhận thức của người dân về tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát huy giá trị thẩm mỹ của tranh kính nhà thờ vùng châu thổ Bắc Bộ.

Có thể tìm đọc toàn văn báo cáo kết quả nghiên cứu (mã số 21163/2022) tại Cục Thông tin, Thống kê.

P.T.T (NASTIS)