Từ ngày 1/4/2026, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chuyển giao công nghệ và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ chính thức có hiệu lực, góp phần hoàn thiện khung pháp lý, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển thị trường khoa học và công nghệ.

Biến kết quả nghiên cứu thành tài sản để có thể giao dịch

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ với những nội dung chủ yếu như: Cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số toàn diện hoạt động sở hữu trí tuệ; thúc đẩy khai thác thương mại quyền sở hữu trí tuệ; bảo hộ đối tượng mới; xử lý vấn đề mới phát sinh và nâng cao hiệu quả của hoạt động bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ...

Tư tưởng chính xuyên suốt của Luật là: Sở hữu trí tuệ phải biến kết quả nghiên cứu thành tài sản để có thể giao dịch; phải trở thành tài sản của doanh nghiệp, có thể định giá, mua bán, được hạch toán vào báo cáo tài chính và sử dụng làm tài sản bảo đảm để vay vốn, góp vốn, đặc biệt đối với tài sản công nghệ mới, công nghệ số, AI.

Đây là bước chuyển quan trọng từ tư duy chủ yếu là "bảo vệ quyền" sang "tài sản hóa, thương mại hóa và thị trường hóa" sở hữu trí tuệ, đồng bộ với các luật về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, công nghệ số, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo.

Về cải cách thủ tục hành chính, Luật quy định chuyển đổi số toàn diện trong hoạt động đăng ký, thẩm định quyền sở hữu công nghiệp, trong đó có sáng chế. Thời gian thẩm định nội dung sáng chế được rút ngắn từ 18 tháng xuống còn 12 tháng và bổ sung cơ chế thẩm định nhanh trong 3 tháng, thể hiện bước cải cách mạnh mẽ.

Về sản phẩm do AI tạo ra, Luật khẳng định AI không phải là chủ thể quyền sở hữu trí tuệ. Trường hợp sản phẩm do AI tự động tạo ra, không có sự tham gia của con người, thì không được bảo hộ bản quyền, sáng chế như tác phẩm do con người sáng tạo. Trường hợp con người sử dụng AI như một công cụ để tạo ra sản phẩm và có đóng góp sáng tạo đáng kể (ý tưởng, chỉ đạo, lựa chọn, chỉnh sửa kết quả của AI…), thì có thể được công nhận là tác giả, nhà sáng chế.

Về mở rộng đối tượng bảo hộ, Luật bổ sung khả năng bảo hộ kiểu dáng công nghiệp đối với sản phẩm phi vật lý nhằm thích ứng với xu thế công nghệ mới, đặc biệt là công nghệ số; đồng thời giao Chính phủ quy định chi tiết điều kiện bảo hộ đối với loại sản phẩm này.

Luật cũng bổ sung thẩm quyền cho tòa án về sở hữu trí tuệ; bổ sung các chế tài mang tính răn đe, coi hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ tương tự hành vi trộm cắp trong thế giới thực, phải được xử lý nghiêm minh.

Đồng thời, tập trung tháo gỡ một trong những "điểm nghẽn" lớn là thủ tục đăng ký quyền sở hữu trí tuệ còn phức tạp, thời gian xử lý kéo dài. Các quy định mới theo hướng cắt giảm thủ tục không cần thiết; rà soát, chuẩn hóa hồ sơ để người nộp đơn dễ thực hiện, hạn chế sai sót; xây dựng cơ chế tiếp nhận, xử lý trực tuyến, tiến tới số hóa toàn bộ quy trình đăng ký.

Hoàn thiện cơ chế, khơi thông dòng chảy công nghệ

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chuyển giao công nghệ có nhiều nội dung sửa đổi toàn diện, chú trọng các nhóm vấn đề lớn, như: Làm rõ khái niệm, mở rộng phạm vi điều chỉnh, tăng tính minh bạch và kiểm soát trong hoạt động chuyển giao công nghệ, khuyến khích công nghệ xanh - sạch - cao, đồng thời bổ sung cơ chế mới phù hợp xu thế phát triển của khoa học và công nghệ toàn cầu.

Một trong những điểm nhấn quan trọng của Luật là việc bổ sung định nghĩa "công nghệ xanh" và "chuyển giao công nghệ không tiếp xúc", hình thức chuyển giao qua môi trường điện tử hoặc môi trường số, phản ánh sự phát triển mạnh của chuyển đổi số và các mô hình hợp tác công nghệ trực tuyến.

Luật đưa ra nhiều chính sách ưu tiên mới, trong đó đặc biệt khuyến khích: Chuyển giao công nghệ cao, công nghệ chiến lược, công nghệ tiên tiến, công nghệ xanh và công nghệ sạch từ nước ngoài vào Việt Nam; thúc đẩy lan tỏa công nghệ từ doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) sang doanh nghiệp trong nước; hỗ trợ mạnh hoạt động chuyển giao cho địa bàn khó khăn, miền núi, hải đảo và trong lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn.

Luật bổ sung khoản 5a Điều 3 nhấn mạnh ưu đãi về đầu tư, thuế, đất đai, tín dụng đối với các dự án FDI có nội dung chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực hoặc phát triển năng lực nghiên cứu, thiết kế, chế tạo tại Việt Nam.

Nhằm tạo sự linh hoạt và giảm rủi ro khi doanh nghiệp áp dụng công nghệ mới, lần đầu tiên Luật đưa vào ba cơ chế mới: Chuyển giao công nghệ tạm thời, cho phép thử nghiệm trong phạm vi, thời hạn xác định để đánh giá mức độ phù hợp trước khi đầu tư rộng rãi; Chuyển giao công nghệ theo kết quả, hiệu quả: Giá trị và nghĩa vụ giữa các bên được xác lập theo khả năng đáp ứng các chỉ tiêu kỹ thuật - kinh tế - môi trường; Thử nghiệm có kiểm soát trong hoạt động chuyển giao, phù hợp mô hình sandbox đang được áp dụng trong nhiều lĩnh vực đổi mới sáng tạo.

A.T (tổng hợp)